Tháng 12, 2018
Thứ hai
Thứ Năm, ngày 12/04/2018 06:00 AM (GMT+7)

Điểm quan trọng cả về quân sự và phát triển kinh tế

Trải qua thời gian, tên của một con rạch đã trở thành tên của một vùng đất, thân thuộc đối với người Sài Gòn xưa: vùng đất Thị Nghè, nó là một phần lịch sử, văn hóa của Sài Gòn đô hội.

Xem thêm các kỳ:

Tuyến kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè gắn liền với sự phát triển của Sài Gòn xưa. Con kênh chia thành hai tên: từ cầu Thị Nghè lên thượng nguồn Gò Vấp là kênh Nhiêu Lộc, đoạn cuối từ cầu này đổ ra sông Sài Gòn mang tên Thị Nghè. Kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè từ xa xưa không chỉ là nơi có dòng chảy tự nhiên, nơi thoát nước ra sông Sài Gòn mà còn là một phòng tuyến quân sự. Tạp chí Khám phá trân trọng giới thiệu bài viết đăng trên Tạp chí Xưa và Nay về con kênh gắn liền với nhiều nét thăng trầm trong lịch sử phát triển Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh...

Người Khmer gọi là Prek Kompon Lư (tiếng Khmer có nghĩa là Rạch thượng, rạch lớn; Prek: rạch, nhánh sông lớn thuyền bè có thể đi lại được; Kompon: bến; Lư: ở trên). Còn các thư tịch cổ của Việt Nam như Đại Nam nhất thống chí, Gia Định thành thông chí thì gọi là sông Bình Trị hay Nghi Giang. 

Khi tên Thị Nghè trở thành tên của con rạch và tên của vùng đất (thế kỷ XVIII) thì tên này được dùng cho tới ngày nay. Người Pháp sau khi đánh thành Gia Định thì gọi con rạch là Arroyo de l’Avalanche, đây là tên gọi của chiếc pháo hạm đầu tiên của Pháp vào thám sát tại rạch Thị Nghè để chuẩn bị đánh thành nằm kế đó.

Điểm quan trọng cả về quân sự và phát triển kinh tế - 1

Kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè, đoạn bắt đầu từ sông Sài Gòn

Khi đánh thành Gia Định vào năm 1859, Hải quân Pháp đã sử dụng rạch Thị Nghè làm con đường vận chuyển lương thực vũ khí và quân đội. Từ đây, thực dân Pháp tiếp cận ngôi thành và chiếm được một cách dễ dàng: “Quân lính triều đình rút lui, bỏ lại hầu hết súng đạn, thóc gạo và hơn 100 chiến thuyền gỗ trên sông Thị Nghè”.

Dưới thời Việt Nam Cộng Hòa, người Sài Gòn còn gọi kênh này là kênh Trương Minh Giảng, vì nó băng qua cây cầu cùng tên, nước kênh trong xanh, có thể thấy nhiều loại cá lóc, cá rô, tôm đất bơi thành bầy, người dân hai bên bờ thường xuống kênh hái rau muống và câu cá. Ghe thuyền qua lại để đánh bắt tôm cá, cảnh sinh hoạt như một vùng còn nông thôn. 

Người dân Sài Gòn thích ăn rau muống ngọn đua là vậy, vì nước dưới kênh trong và sạch khiến rau muống trồng rất dễ, lan nhanh dưới mặt nước. Rau thường ngọn to, giòn và thơm và rất được ưa chuộng.

Trải qua thời gian, tên của một con rạch đã trở thành tên của một vùng đất, thân thuộc đối với người Sài Gòn xưa: vùng đất Thị Nghè, nó là một phần lịch sử, văn hóa của Sài Gòn đô hội.

Điểm quan trọng cả về quân sự và phát triển kinh tế - 2

Đoạn bờ kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè xưa

Hệ thống kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè chảy trên vùng trũng thấp của khối đất xám phát triển trên phù sa cổ có độ cao khoảng 8m so với mực nước biển, đất chủ yếu là cát pha sét. Đây là hệ thống thoát nước chính cho các quận nội thành của TPHCM (bao gồm Tân Bình, Gò Vấp, Phú Nhuận, Bình Thạnh, Quận 10, Quận 3 và Quận 1) sau đó đổ ra sông Sài Gòn. 

Hệ thống kênh này có lưu vực khoảng gần 3.000 ha. Chiều dài dòng chính của kênh là 9.470 m, các chi lưu khác có chiều dài khoảng 8.716 m. Khi chưa nạo vét, ở đầu nguồn độ rộng của kênh chỉ khoảng độ 3 đến 5 m, nhưng đến gần cửa sông, chiều rộng mở ra từ 60 đến 80 m. Dọc theo kênh có khoảng 52 cửa xả. Mặc dù có chiều dài khá xa nhưng độ chênh lệch về cao độ địa hình đầu nguồn (Tân Bình) và cuối nguồn (sông Sài Gòn), chỉ khoảng 1m. 

Mặt khác, dòng kênh phải trải qua nhiều khúc uốn lượn từ đoạn đầu Lê Văn Sỹ đến Cầu Bông nên mức độ chuyển tải chất thải ra sông Sài Gòn rất kém. Do yếu tố uốn lượn này mà lượng bùn rác tích tụ dưới lòng kênh qua thời gian là rất lớn.

Điểm quan trọng cả về quân sự và phát triển kinh tế - 3

Kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè ngày nay

Vai trò của kênh Nhiêu Lộc Thị Nghè từ xa xưa không chỉ là nơi có dòng chảy tự nhiên, nơi thoát nước ra sông Sài Gòn mà còn là một phòng tuyến quân sự. Năm 1772, Nguyễn Cửu Đàm đắp lũy Tân Hoa (Lũy Bán Bích) nhằm phòng vệ cho Sài Gòn trước họa xâm lăng của Xiêm La. Lũy này từ chùa Cây Mai vòng qua Nhiêu LộcThị Nghè, bảo vệ phía Tây và phía Bắc của Sài Gòn cùng với rạch Bến Nghé và rạch Thị Nghè làm thành một vòng bảo vệ vững chắc.

Rạch Thị Nghè còn đóng vai trò như một ranh giới của Sài Gòn. Khi Pháp chiếm được Sài Gòn thì đô đốc Charner đã ấn định ranh giới theo Nghị định ngày 14/4/1861 của Sài Gòn gồm có: “Mặt chính là sông Sài Gòn, mặt thứ hai và thứ 3 là rạch Bến Nghé (Arroyo Chinois - thật ra là kênh Tàu Hủ - TG) và rạch Thị Nghè (L’Arroyo de l’Avalanche), mặt còn lại là một đường ranh giới nối liền chùa Cây Mai đến các đường ranh cũ của đồn Kỳ Hòa. Thậm chí người Pháp còn nghĩ tới việc đào một con kênh nối liền rạch Bến Nghé với Thị Nghè để cho Sài Gòn được bao bọc xung quanh là sông nước, trở thành một hòn đảo thực sự.

Trong thời thuộc địa, con kênh này nước còn xanh mát, cá lội tung tăng. Các cụ Tản Đà, Ngô Tất Tố đã từng ngồi thuyền trên kênh Nhiêu Lộc mà thưởng ngoạn thơ văn. “Những năm trước thời đó, dòng sông chảy qua khu cầu Kiệu, cầu Bông, cầu Thị Nghè… còn sạch, nước trong vắt, cứ đến chiều tối ban đêm đều có những chiếc thuyền tam bản nhỏ đi lại trên sông bán đồ nhậu… ” (Lý Nhân Phan Thứ Lang, 1999, tr. 133). Chính vì vậy mà có truyền thuyết nói về việc các văn nghệ sĩ này đi chơi trên Cầu Bông mà ngẫm về cảnh quê hương đất nước đang bị thực dân đô hộ. 

Điểm quan trọng cả về quân sự và phát triển kinh tế - 4

Kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè được chỉnh trang lớn từ năm 2004, từ một điểm ô nhiễm nặng thành con kênh hiện đại, sạch đẹp, là điểm sáng đô thị mới của Thành phố Hồ Chí Minh

Ngay trong các miêu tả về Gia Định trong bài thơ Gia Định vịnh cũng mô tả rạch Thị Nghè với dòng trắng hây hây. Thế nhưng vẻ đẹp ấy đã không còn nữa khi sự lấn chiếm và ô nhiễm đã diễn ra một cách nhanh chóng.

Năm 2004, Thành phố Hồ Chí Minh đã tiến hành chỉnh trang, sửa chữa và nâng cấp lớn, biến tuyến kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè thành tuyến giao thông thủy xanh, sạch, đẹp, xứng đáng là điểm nhấn của đô thị hiện đại

Khám phá
Xem thêm các kỳ:

Tin đọc nhiều

Nước Nga Xô viết và Chính sách kinh tế mới Tư tưởng chỉ đạo cơ bản của Lê-nin trong việc thành lập Liên...
Tên Sài Gòn là phiên âm tiếng Xiêm Tên gọi Sài Gòn có thể là một tên phiên âm từ tiếng Xiêm Cai...
Chiến lược “vừa đánh vừa đàm” của Miền Bắc Trong cuộc gặp, Tướng Võ Nguyên Giáp bày tỏ sự ủng hộ của...
Kỳ 1: Trốn quân dịch và thà ở tù chứ không đi lính Muhammad Ali - võ sĩ quyền Anh vĩ đại nhất trên thế giới đã...