Tháng 08, 2018
Thứ tư
Thứ Ba, ngày 31/07/2018 06:24 AM (GMT+7)

Kinh rạch ở phía nam rạch Bến Nghé

Với đà phát triển đô thị này, nếu con người không khai thông dòng chảy, Sài Gòn - Chợ Lớn chắc chắn sẽ quay trở lại diện mạo của mấy trăm năm về trước: một khu đầm lầy.

Xem thêm các kỳ:

Diện mạo Sài Gòn được dựng lên bởi rất nhiều yếu tố, cả vật thể và phi vật thể; nhưng không thể không nhắc tới sông ngòi, kênh rạch. Sông Sài Gòn và một hệ thống kênh rạch gắn liền với dòng sông đã làm nên gương mặt, hình hài, vóc dáng đô thị. Kênh rạch ở Sài Gòn - Chợ Lớn nhiều vô kể, có những con rạch không có tên hoặc có tên nhưng ít ai biết đến. Không chỉ là vấn đề quy hoạch, giao thông, mà đó còn là cả một nền văn hoá sông nước Sài Gòn. Tạp chí Khám phá trân trọng giới thiệu loạt bài của tác giả Lê Công Lý về lịch sử hình thành và tiêu vong của những dòng kênh rạch ở Sài Gòn - Chợ Lớn.

Vùng phía nam rạch Bến Nghé cũng có vô số kinh rạch nhưng vì tốc độ đô thị hóa chậm hơn nên mới chỉ bị lấp gần đây. Chẳng hạn, rạch Cầu Chông ở Phường 9, Quận 4 lấp năm 1997, thành đường Vĩnh Khánh. Phần ngọn rạch Ụ Cây (phía sau chợ Xóm Củi, Quận 8) được lấp dần vào khoảng cuối thập niên 1990 do những phế phẩm từ hoạt động buôn bán của ngôi chợ này.

Kinh rạch ở phía nam rạch Bến Nghé - 1

Ngã ba kênh Tàu Hủ và Rạch Ụ cây

Rạch Bàng ở Quận 7, bên kia dốc cầu Tân Thuận vốn đã cạn từ lâu, đến năm 2005, khi tiến hành xây dựng cầu Tân Thuận mới, người ta lấp hẳn để làm đường mang cá cho cầu này. Ngoài ra, cùng với việc xây dựng khu đô thị mới Phú Mỹ Hưng ở Quận 7 và đường cao tốc Nam Sài Gòn, hàng loạt kinh rạch khác cũng bị lấp đi để nhường chỗ cho đường giao thông, cống hộp và nhà cao tầng.

Tuy nhiên, đáng chú ý nhất là năm 2005, người ta đã lấp đoạn đầu của rạch Bến Nghé, phần tiếp giáp với sông Sài Gòn để thi công xây dựng đường hầm Thủ Thiêm (hầm ngầm xuyên qua lòng sông Sài Gòn, sang Quận 2) và đại lộ Đông - Tây dọc theo rạch Bến Nghé, đi về các tỉnh miền Tây.

Kinh rạch ở phía nam rạch Bến Nghé - 2

Theo dự án thì sau khi thi công xong đường hầm, lại khai thông rạch Bến Nghé trở lại để bảo lưu cảnh quan sông nước vốn có của vùng đất này. Do đó, toàn bộ chiều dài rạch Bến Nghé đã được giải tỏa và đang nạo vét, xây bờ kè để đảm bảo dòng chảy thông thoáng trong tương lai.

Điểm qua lịch sử kinh rạch ở Sài Gòn - Chợ Lớn, có thể thấy kinh rạch chủ yếu bị tác động bởi quá trình đô thị hóa (dù đào hay lấp) mà động lực của nó chính là kinh tế.

Ban đầu, khi giao thông trên bộ chưa phát triển thì người ta tận dụng và đào kinh để giao thương. Đến khi phương tiện giao thông trên bộ phát triển thì kinh rạch lại được lấp đi để nhường chỗ cho đường sá và nhà cửa, công trình.

Bởi vậy mà phần lớn những con đường xưa ở Sài Gòn - Chợ Lớn hiện nay trước kia chính là kinh rạch. Và đó cũng là khu vực có trình độ đô thị hóa cao, đặc biệt là luôn có chợ lớn, buôn bán tấp nập.

Kinh rạch ở phía nam rạch Bến Nghé - 3

Tuy nhiên, quá trình lấp kinh rạch một mặt giúp cho nền đất thành phố thêm cao ráo nhất thời, một mặt lại tiềm ẩn nguy cơ ngập úng trong tương lai gần. Nguyên nhân là vì các kinh rạch xưa luôn được phân bố theo địa hình tự nhiên và thuận lợi cho dòng chảy; nay bị lấp đi, thay bằng hệ thống cống hộp vừa nhỏ vừa dễ bị tắc nghẽn, khiến nước không thoát kịp ra sông và dẫn đến ngập cục bộ.

Mặt khác, do kinh rạch bị lấp quá nhiều nên mỗi khi triều cường dâng lên, dòng nước bị chặn lại nên cũng gây ngập cục bộ. Nạn ngập úng này diễn ra ở hầu hết các quận huyện, kể cả nội thành, với độ sâu từ 0,3 - 1m, nhưng nặng nề nhất là ở Quận 8 và quận Bình Thạnh.

Kinh rạch ở phía nam rạch Bến Nghé - 4

Điều này cộng với nạn khai thác nước ngầm trái phép khiến nền đất ở nội thành bị lún đều đặn mỗi năm đến vài cm. Đó chính là sự phản ứng của tự nhiên khi con người đã làm trái với nó. Và cứ theo đà này thì, nếu con người không khai thông dòng chảy, Sài Gòn - Chợ Lớn chắc chắn sẽ quay trở lại diện mạo của mấy trăm năm về trước: một khu đầm lầy.

Để khai thông hệ thống cống ngầm của thành phố thì trước hết phải giải quyết lượng rác thải khổng lồ ứ đọng trong lòng cống. Do là vùng trũng, lại nằm trong chế độ bán nhật triều nên khả năng cuốn trôi rác thải của kinh rạch ở Sài Gòn - Chợ Lớn là rất thấp.

Kinh rạch ở phía nam rạch Bến Nghé - 5

Bởi vì khi nước triều rút đi, rác rến chưa trôi theo được bao nhiêu thì lại bị triều dâng đẩy trở lại vị trí cũ. Chính vì vậy mà ngay từ năm 1862, trong dự án “Sài Gòn - thành phố 500.000 dân”, Coffin (Đại tá Chỉ huy trưởng Công binh Pháp) đã có ý định đào một hồ lớn ở trung tâm thành phố.

Từ đây chĩa đi bốn hướng bằng bốn đường cống đến sông Sài Gòn, rạch Bến Nghé, kinh Vành Đai và rạch Thị Nghè. Nhờ các cửa ngăn tự động cho phép nước chảy một chiều, hồ này có thể điều chỉnh cho nước trong mỗi đường cống chỉ chảy theo một hướng, giúp rác thải trôi ra sông.

Kinh rạch ở phía nam rạch Bến Nghé - 6

Dự án quy hoạch Sài Gòn của Đại tá Coffin

Tuy đó là dự án của thành phố Sài Gòn chỉ với 500.000 dân và cách đây gần 1,5 thế kỉ nhưng chứng tỏ nhà quy hoạch đã nhìn thấy được nguyên nhân số một của hiện tượng ngập úng. Ngày nay, trong điều kiện hiện tại của thành phố thì ý tưởng trên càng nên được quan tâm nghiên cứu có cải tiến vì nó tỏ ra là biện pháp hiệu quả, ít tốn kém và rất khả thi.

Lê Công Lý
Xem thêm các kỳ:

Tin đọc nhiều

Còn một dòng họ Lý gốc Việt thứ hai ở Hàn Quốc (phần 2) Hai dòng họ Lý gốc Việt ở Hàn Quốc đều bắt nguồn từ học Lý...
Còn một dòng họ Lý gốc Việt thứ hai ở Hàn Quốc (phần 1) Một chuyên gia nghiên cứu tộc phả nổi tiếng của Hàn Quốc đã...
Tò mò với sự tích những tên gọi lạ tai ở Sài Gòn (phần 2) Những cái tên bạn nghe mỗi ngày như Thủ Thiêm, Lăng Ông Bà...
Tò mò với sự tích những tên gọi lạ tai ở Sài Gòn (phần 1) Những cái tên bạn nghe mỗi ngày như Thủ Thiêm, Lăng Ông Bà...