Tháng 12, 2018
Thứ tư
Thứ Năm, ngày 26/07/2018 07:34 AM (GMT+7)

Lịch sử kinh rạch ở Sài Gòn - Chợ Lớn

Kinh rạch ở Sài Gòn - Chợ Lớn nhiều vô kể, có những con rạch không có tên hoặc có tên nhưng ít ai biết đến. Bài viết này chỉ ghi chép lại những thông tin về sự hình thành và tiêu vong của các kinh rạch được nhiều người biết đến.

Xem thêm các kỳ:

Diện mạo Sài Gòn được dựng lên bởi rất nhiều yếu tố, cả vật thể và phi vật thể; nhưng không thể không nhắc tới sông ngòi, kênh rạch. Sông Sài Gòn và một hệ thống kênh rạch gắn liền với dòng sông đã làm nên gương mặt, hình hài, vóc dáng đô thị. Kênh rạch ở Sài Gòn - Chợ Lớn nhiều vô kể, có những con rạch không có tên hoặc có tên nhưng ít ai biết đến. Không chỉ là vấn đề quy hoạch, giao thông, mà đó còn là cả một nền văn hoá sông nước Sài Gòn. Tạp chí Khám phá trân trọng giới thiệu loạt bài của tác giả Lê Công Lý về lịch sử hình thành và tiêu vong của những dòng kênh rạch ở Sài Gòn - Chợ Lớn.

Kinh rạch ở Chợ Lớn

Trước hết, phải kể đến kinh rạch ở Chợ Lớn, vì vùng này được đào kinh sớm nhất do nằm ở vị trí giao thương với miền Tây.

Lịch sử kinh rạch ở Sài Gòn - Chợ Lớn - 1

Hệ thống kinh rạch chằng chịt vùng Chợ Lớn xưa

Năm 1772, kinh Ruột Ngựa được đào. Trước đó, từ cửa sông Rạch Cát về đến rạch Lò Gốm chỉ có con rạch nhỏ nước đọng, thuyền bè đi lại không được. Mùa thu năm 1772, Đốc chiến Nguyễn Cửu Đàm (con trai của Chánh thống Nguyễn Cửu Vân) cho đào thành kinh thẳng tắp như ruột ngựa, nên gọi là kinh Ruột Ngựa (chữ Hán gọi Mã Trường Giang).

Kinh Ruột Ngựa nối kinh Tàu Hủ ăn ra sông Rạch Cát, dài gần 3 km. Từ đó, có thể rẽ trái đi Cần Đước, Cần Giuộc; rẽ phải đi Chợ Đệm, Bến Lức. Kinh Ruột Ngựa tuy ngắn nhưng giữ vai trò cực kì quan trọng, là kinh đào đầu tiên nối kinh Tàu Hủ và vùng Chợ Lớn với vùng đất phía tây.

Kế đến là việc đào kinh Phố Xếp. Khi vừa từ cù lao Phố lánh nạn Tây Sơn về Chợ Lớn (năm 1778), người Hoa có nhu cầu mở thêm phố chợ nên đào thêm kinh Phố Xếp, nối rạch Tàu Hủ cắt ngang rạch Chợ Lớn, lên hướng bắc đến chợ Rẫy (nay là bệnh viện Chợ Rẫy). Chợ này nằm trên gò đất cao, xung quanh đó người Hoa trồng rau cải để bán.

Lúc này hoạt động buôn bán ở Chợ Lớn còn rất yếu, chỉ có chợ Rẫy là phát triển, nên Trương Vĩnh Ký khẳng định: “Thực sự, Chợ Lớn xưa nằm trên nền đất Chợ Rẫy bây giờ”.

Lịch sử kinh rạch ở Sài Gòn - Chợ Lớn - 2

Kinh Phố Xếp giúp vận chuyển rau cải ra rạch Tàu Hủ và đi khắp nơi. Kinh này tồn tại mãi đến năm 1925 mới bị lấp, thành đại lộ Tổng Đốc Phương, nay là đường Châu Văn Liêm ở Quận 5.

Kinh rạch xưa và nay ở Sài Gòn - Chợ Lớn

Đến năm 1819, kinh Ruột Ngựa đã bị cạn lấp, ghe xuồng đi lại khó khăn nên mùa xuân năm này, Phó tổng trấn Gia Định thành là Huỳnh Công Lý vâng lệnh triều đình, đốc thúc hơn 10.000 dân phu trong trấn Phiên An đào kinh mới từ đầu rạch Lò Gốm đến cuối rạch Ruột Ngựa, nối kinh Tàu Hủ thông với sông Rạch Cát.

Kinh đào xong rộng khoảng 40m, sâu khoảng 4m, dài khoảng 5km, được vua Gia Long đặt tên là An Thông Hà. Nhờ đó mà ghe thuyền đi lại được nhanh chóng, dân thương hồ “bơi chèo hát xướng ngày đêm nối nhau, thực là nơi đô hội trên bến dưới thuyền, người ta đều khen là thuận lợi”.

Lịch sử kinh rạch ở Sài Gòn - Chợ Lớn - 3

Đến khi Pháp chiếm Nam Bộ, tuy làm chủ được tình thế nhưng kẻ xâm lược luôn phải đối phó với nhiều đợt tấn công của nghĩa quân ta từ phía Đồng Tháp Mười. Vì thế nên chúng cho đào kinh Vành Đai (Canal de Ceinture) hình vòng cung bao bọc phía bắc của Sài Gòn - Chợ Lớn, còn gọi là kinh Vòng Thành hay kinh Bao Ngạn (tức “bờ bao”).

Lịch sử kinh rạch ở Sài Gòn - Chợ Lớn - 4

Kinh này “dài 7km, rộng 10m, sâu 3m. Đào năm 1875, nối rạch Thị Nghè và rạch Hoa Kiều. Nay, không còn tác dụng gì, bị đóng bùn. Rạch Thị Nghè mà nó chảy vào, thuyền bè không đi lại được khi triều rút quá cầu Phú Mỹ. Trong vùng Phú Thọ, lòng kinh bị đắp cao hơn mực nước triều”.

Theo dự án, kinh được xuất phát từ ngã ba giữa rạch Chợ Lớn và rạch Lò Gốm đến gò Cây Mai (nay là đường Nguyễn Thị Nhỏ, Quận 11), vòng qua Phú Thọ, đến Hòa Hưng rồi đổ ra rạch Thị Nghè ở vị trí nay là cầu Công Lý.

Bờ kinh là đường bộ cho lính canh phòng, dưới kinh là tàu chiến cỡ nhỏ di chuyển. Thế nhưng, do dân phu đấu tranh và nghĩa quân đánh phá liên miên nên công trình dang dở dù đã đào được thành đường kinh, sau đó được lấp dần.

Lịch sử kinh rạch ở Sài Gòn - Chợ Lớn - 5

Bước sang đầu thế kỉ XX, nhờ sự giúp đỡ của chính quyền thuộc địa, nền thương mại của Hoa kiều phát triển mạnh, mà chủ yếu là việc thu mua lúa từ miền Tây chở về Chợ Lớn xay thành gạo xuất khẩu. Kinh Tàu Hủ dường như quá tải trước lượng ghe thuyền tấp nập, nên từ năm 1906 đến 1908, Pháp cho đào một con kinh mới từ sông Sài Gòn đi về phía tây, ăn đến sông Rạch Cát, dài khoảng 13km.

Lịch sử kinh rạch ở Sài Gòn - Chợ Lớn - 6

Đoạn từ sông Sài Gòn đến Chợ Quán khoảng 4 km có tên tên là kinh Tẽ (vì được xem như là một nhánh tẽ của kinh Bến Nghé), nhưng sau đó bị đọc và viết nhầm là kinh Tẻ; đoạn còn lại có tên là kinh Đôi (Pháp gọi là Canal de Doublement) vì gần như song song với kinh Tàu Hủ.

Tuyến kinh mới này nhờ được thi công bằng cơ giới nên vừa rộng vừa thẳng, làm tăng thêm đáng kể khả năng thông thương giữa Sài Gòn - Chợ Lớn với miền Tây.

Lê Công Lý
Xem thêm các kỳ:

Tin đọc nhiều

Nước Nga Xô viết và Chính sách kinh tế mới Tư tưởng chỉ đạo cơ bản của Lê-nin trong việc thành lập Liên...
Tên Sài Gòn là phiên âm tiếng Xiêm Tên gọi Sài Gòn có thể là một tên phiên âm từ tiếng Xiêm Cai...
Kỳ 2: Vùng đất Nam Bộ dưới thời Chân Lạp Đến thế kỷ XIII, vùng đất Nam Bộ vẫn còn là một vùng đất...
Sài Gòn là tên gọi theo âm Khmer, âm Hán Việt hay âm tiếng Pháp Có 3 thuyết về nguồn gốc và ý nghĩa của tên Sàigòn nhưng...