Tháng 10, 2018
Thứ bảy
Thứ Ba, ngày 29/05/2018 09:13 AM (GMT+7)

Mở rộng hệ thống đường xe lửa ra ngoại vi Sài Gòn

Bắt đầu từ năm 1911, các xe tramway lần lượt được điện hoá thành tàu điện thay vì chạy bằng hơi nước. Nhà máy điện Chợ Quán là nơi cung cấp điện cho các đoạn đường tramway Sài Gòn-Chợ Lớn.

Xem thêm các kỳ:

Hơn 100 năm trước, người Pháp đã xây dựng hệ thống giao thông đa phương thức và liên hoàn giữa xe lửa, xe buýt, xe điện, bến cảng… ở ngay trung tâm Sài Gòn. Tạp chí Khám phá trân trọng giới thiệu loạt bài của tác giả Nguyễn Đức Hiệp về những tuyến đường sắt đầu tiên ở Việt Nam, thậm chí là tuyến đường sắt đầu tiên ở Đông Dương. Những tuyến hỏa xa nối vùng đô hội Sài Gòn với các địa phương từ phía Bắc xuống phía Nam, tạo nên một diện mạo giao thông mới của vùng đất này hồi đầu Thế kỷ 20.

Mặc dù hoạt động sau công ty Société générale des tramways à vapeur de Cochinchine (SGTVC) hơn 10 năm, nhưng công ty Compagnie des tramways de l’Indo-Chine (CFTI) đã tỏ ra có sức cạnh tranh mạnh và góp phần giảm giá vé xe lửa từ Sài Gòn đi Chợ Lớn.

Tuy nhiên sau một vài năm điều hành đường Sài Gòn-Chợ Lớn tramway đường dưới (route basse) cạnh tranh với đường Sài Gòn-Chợ Lớn đường trên (route haute) của công ty SGTVC, công ty CFTI đã phải chịu thua lỗ.

Mở rộng hệ thống đường xe lửa ra ngoại vi Sài Gòn - 1

Giám đốc của công ty CFTI là ông Ferret. Ông Ferret tuy là một kỹ sư công chánh nhưng ông còn có tài kinh doanh và ngoại giao. Ông có ảnh hưởng đến các quan chức và Hội đồng Quản hạt (Conseil Colonial).

Trong tình trạng cạnh tranh quyết liệt giữa hai đường xe lửa tramway Sài Gòn-Chợ Lớn, ở giai đoạn đầu ông không thể cạnh tranh được và công ty bị lỗ. Vào năm 1896 ông đã có tường trình lên chính quyền và Hội đông Quản hạt để xin trợ cấp cho công ty CFTI. Mặc dầu có sự phản đối của ông Cazeau, giám đốc công ty SGTVC nhưng ông được Hội đồng Quản hạt chấp thuận và công ty CFTI được chính quyền đồng ý trợ cấp.

Năm 1908, công ty CFTI thay lần lần các đoạn đường ray 0.6m bằng đường ray 1m. Bắt đầu từ năm 1911, các xe tramway lần lượt được điện hoá thành tàu điện thay vì chạy bằng hơi nước. Nhà máy điện Chợ Quán là nơi cung cấp điện cho các đoạn đường tramway Sài Gòn-Chợ Lớn.

Mở rộng hệ thống đường xe lửa ra ngoại vi Sài Gòn - 2

Tàu điện Sài Gòn - Chợ Lớn

Sau này đến lượt công ty SGTVC làm ăn lỗ và quyền hoạt động thương mại Sài Gòn-Chợ Lớn đường trên (route haute) đã được trả lại cho chính quyền và giao cho công ty đường sắt chính phủ.

Năm 1925, công ty CFTI mua lại quyền hoạt động xe tramway Sài Gòn-Chợ Lớn đường trên và thay đổi đường ray chạy dọc theo đại lộ Avenue Galliéni (Trần Hưng Đạo ngày nay) thay vì theo đường route Strategic (Hùng Vương-Trần Phú) như trước kia.

Đường Sài Gòn-Chợ Lớn dài 6km 226 với đường ray 0.6m. Đường hoạt động từ 4 giờ sáng đến 9 giờ tối và cứ mỗi 30 phút là có chuyến xe. Theo thống kê hoạt động trong 5 năm từ 1902 đến 1906, chi phí là 1.235.709 francs và tiền thu là 2.163.960 francs. Lời khoảng gần 1 triệu francs với chỉ số là 0.58 (chi/thu).

Mở rộng hệ thống đường xe lửa ra ngoại vi Sài Gòn - 3

Đường Sài Gòn-Chợ Lớn (đường dưới) nối với đường Sài Gòn-Gò Vấp cho nên từ Chợ Lớn có thể đi đến Gò Vấp-Hóc Môn hay đến Gò Vấp-Lái Thiêu. Đây là ưu thế rất quan trọng cho công ty CFTI. Và như vậy, công ty có đường đi khắp Sài Gòn và Chợ Lớn cho đến ngoại ô phía đông và bắc Sài Gòn.

Cho đến năm 1928 theo như bản đồ Sài Gòn 1928 của Guide Madrolle cho thấy thì đường tramways Sài Gòn-Chợ Lớn đường dưới và đường trên không còn đoạn từ bến Bạch Đằng đến Phó Đức Chính (rue Alsace-Lorraine) nữa.

Từ Sài Gòn đi Gò Vấp có hai đoạn trong thành phố: đoạn dọc theo bến Bạch Đằng như trước kia và đoạn mới từ rue d’Alsace Lorraine (Phó Đức Chính) của đường dưới (route basse) từ Chợ Lớn chạy dọc theo đại lộ Bonnard (Lê Lợi) qua nhà hát thành phố lên đường Paul Blanchy (Hai Bà Trưng) chạy đến đường rue Legrand de Liraye (Điện Biên Phủ) và nối với đường tramway trước kia ở giao lộ đường Albert 1er (Đinh Tiên Hoàng) và đường rue Legrand de Liraye (Điện Biên Phủ).

Sài Gòn-Gò Vấp

Không lâu sau khi đường xe lửa tramway Sài Gòn-Chợ Lớn (route haute) và đường xe lửa Sài Gòn-Mỹ Tho đi miền Tây Nam bộ được thiết lập và đi vào hoạt động, thì đã có những nhà đầu tư đề nghị thiết lập đường xe tramway và xe lửa đi phía bắc và vùng Đông Nam bộ.

Tờ Saigon Republicain số ngày 24/11/1888 có đăng dự án của ông Fabole về đường xe lửa tramway Sài Gòn-Gò Vấp như sau:

Một đường chạy từ chợ Sài Gòn (khu chợ Cũ ngày nay) qua đường Catinat (Đồng Khởi), dọc theo đường route Nationale (Hai Bà Trưng) và tiếp tục đến đường đi Gò Vấp.

Mở rộng hệ thống đường xe lửa ra ngoại vi Sài Gòn - 4

Một đường từ chợ Sài Gòn đi qua đường rue d’Ormay (Mạc Thị Bưởi), Hai Bà Trưng, boulevard Norodom (Lê Duẩn), rue Bangkok (Mạc Đĩnh Chi), rue des Mois (Nguyễn Đình Chiểu), Đinh Tiên Hoàng nối dài và cho đến đường đi Gò Vấp.

Một đường từ chợ Sài Gòn đi đến chợ Cầu kho và chợ Cầu Ông Lãnh theo đường dưới (route basse) của Chợ Lớn, đến đường rue Boresse (Yersin), rue d’Ayot (Nguyễn Thái Bình) và rue de Singapore.

Cuối cùng là một xe lửa ngắn đường nối Messageries Maritimes (bến Nhà Rồng) với chợ Sài Gòn và từ đó nối với các đường xe lửa tramway khác. Đây là đường xe lửa chở hàng hoá và khách từ bến tàu qua cầu Khánh Hội. Ở ga chợ Sài Gòn, dịch vụ xe tải và xe buýt được thiết lập và chạy đều đặn.

Mở rộng hệ thống đường xe lửa ra ngoại vi Sài Gòn - 5

Dự án này của ông Fabole cho thấy có hai đường đi Gò Vấp (1) và (2). Sau này khi thực hiện đã có sự thay đổi lộ trình. Còn đường (3) và (4) về sau được thực hiện gần đúng với đề nghị như trên.

Không lâu sau đó vào ngày 23/3/1889 tờ Saigon Republican đã cho biết có nhiều cổ đông Pháp-Việt-Hoa bỏ vốn vào công ty đang được thiết lập xây và điều hành đường Sài Gòn-Gò Vấp. Ngoài các cổ đông người Pháp, trong các cổ viên vào công ty có 25 người Hoa, 10 người Việt và 15 người Ấn độ.

Một năm sau thì chính thức vào ngày 27 tháng 7 1889, chính quyền đã đưa ra nghị định thành lập đường xe lửa Sài Gòn đến làng Gò Vấp. Ngày 8 tháng 9 1896, nghị định ban hành mở đường thuơng mại đoạn Đa Kao-cầu Thị nghè, Gia Định của đường Sài Gòn-Gò Vấp được giao cho công ty Compagnie des tramways de l’Indo-Chine (CFTI) đặc quyền thiết lập và thương mại trong 20 năm.

Mở rộng hệ thống đường xe lửa ra ngoại vi Sài Gòn - 6

Đường Sài Gòn-Dakao-Gia Định hoạt động từ 1895-1896 và đến Gò Vấp ngày 13 tháng 8 năm 1897. Năm 1904, đường Sài Gòn-Gò Vấp nới thêm đến Hóc Môn, một đoạn dài 13 km. Đến năm 1908 thì đường ray 0.6 m được thay thế bởi đường ray 1 m. Và cuối cùng ngày 29 tháng 1 năm 1913 thì đường nối thêm từ Gò Vấp đến Lái Thiêu.

Nguyễn Đức Hiệp
Xem thêm các kỳ:

Tin đọc nhiều

Tuyến xe lửa đầu tiên của Đông Dương: Sài Gòn-Mỹ Tho Đường xe lửa Sài Gòn-Mỹ Tho tạo thuận lợi cho việc đi lại...
Thay đổi lịch sử tìm dầu thế giới Cả Liên doanh Vietsovpetro đã “ngỡ ngàng” khi tìm ra dòng...
Winston Churchill và thất bại khó quên của người đàn ông ngậm tẩu Tại một trong những thất bại bầu cử lớn nhất của mọi thời...
Còn một dòng họ Lý gốc Việt thứ hai ở Hàn Quốc (phần 2) Hai dòng họ Lý gốc Việt ở Hàn Quốc đều bắt nguồn từ học Lý...