Tháng 09, 2019
Thứ hai
Thứ Sáu, ngày 29/11/2019 18:34 PM (GMT+7)

Con đường học tập 'chẳng giống ai' của một nhà ngôn ngữ đặc biệt

Con đường học tập và nghiên cứu mà GS Bùi Khánh Thế đã đi, xét cho cùng, rất đặc biệt và chẳng giống ai.

Là nhà ngôn ngữ học, GS Bùi Khánh Thế, nguyên Phó hiệu trưởng trường Đại học Tổng hợp TP.HCM, được giới ngôn ngữ và các thế hệ học trò đánh giá cao bởi sự khiêm tốn, tinh thần vươn lên trong học tập, nghiên cứu.

Con đường không giống ai

GS Bùi Khánh Thế sinh năm 1934 tại Bệnh viện Bạch Mai, Hà Nội, nhưng tuổi thơ gắn liền với ông, bà nội. Ông nội ông vốn là một nhà Nho, làm thầy dạy học ở huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định. Thuở ấu thơ, những tháng ngày chăn trâu, tắm sông cùng đám bạn ở Bình Thuận đã cho Bùi Khánh Thế biết thêm một ngôn ngữ ngoài tiếng mẹ đẻ, đó là tiếng Chăm. Sự tò mò và yêu thích thứ ngôn ngữ này là cái duyên để vài chục năm sau ông tiếp tục nghiên cứu một cách có hệ thống và sâu sắc về nó.

Cách mạng tháng Tám (1945) thành công, cũng là lúc ông tốt nghiệp bậc tiểu học. Mặc dù còn nhỏ tuổi nhưng Bùi Khánh Thế đã tích cực tham gia hoạt động cách mạng. Những năm 1945-1951, ông hoạt động ở Ủy ban kháng chiến hành chính tỉnh Bình Thuận. Sau này ông kể lại: “Tôi thuộc những người cuối cùng vào chiến khu. Ở đó, tôi chỉ là chú bé loắt choắt, làm liên lạc, làm công tác văn thư, chuyển tải công văn, từ cơ cơ quan này sang cơ quan khác. Lúc đó gọi là chiến khu Ô Rô của Bình Thuận. Tôi làm ở đó mãi cho tới năm 1951 thì được tỉnh chọn gửi ra Liên khu 5 đào tạo tiếp”[1].

Con đường học tập 'chẳng giống ai' của một nhà ngôn ngữ đặc biệt - 1

GS Bùi Khánh Thế

Giữa năm 1954, khi đang học phổ thông, ông được tập kết ra Bắc. Năm 1956, Bùi Khánh Thế nhận được lệnh tập trung ra Hà Nội để học lớp tiếng Nga. Lớp tiếng Nga được tổ chức tại khu Đông Dương học xá (nay là trường Đại học Bách khoa Hà Nội) do một số giáo viên người Nga và người Việt giảng dạy.

Với việc đào tạo chuyên sâu dưới sự chỉ dẫn trực tiếp của các giáo viên người Nga, chỉ sau 2 năm, ông đã có thể sử dụng thành thạo tiếng Nga, phục vụ trực tiếp cho công tác giảng dạy và phiên dịch. Trước khi thi tốt nghiệp lớp học đặc biệt này, ông được tạo điều kiện thi lấy bằng tốt nghiệp cấp 3.

Năm 1958, ông được phân công làm phiên dịch ở Nhà máy Cơ khí trung quy mô (Hà Nội), rồi được cử về trường Đại học Tổng hợp Hà Nội để dạy tiếng Nga cho sinh viên. Tại đây, ông có dịp được làm việc trực tiếp với những học giả uyên bác như Đặng Thai Mai, Trần Văn Giàu, Hoàng Xuân Nhị, Nguyễn Tài Cẩn… Đó là điều may mắn và cũng là cơ hội để ông tự thay đổi chính mình.

Không chỉ say mê với công tác giảng dạy, Bùi Khánh Thế còn tham gia dịch thuật. Ông đã hoàn thành việc dịch và xuất bản một số cuốn sách nổi tiếng của văn học Xô viết như Lịch sử văn học Xô-viết (S.O. Mêlíchnubarốp, trọn bộ hai tập, 1961), Các loại hình nghệ thuật (V. Kôginốp, 1963). Những thành công bước đầu càng làm cho ông yêu thích chuyên ngành ngôn ngữ học và mong muốn đi sâu nghiên cứu lĩnh vực khoa học này.

Ngoài những giờ dạy tiếng Nga, làm phiên dịch cho chuyên gia Liên Xô, Bùi Khánh Thế còn tranh thủ học tập như một sinh viên chính quy. Ông kể lại: “Tôi vừa làm phiên dịch, vừa dạy tiếng Nga cho sinh viên. Khi nào có các bài khoá mà các giáo viên người Nga dạy thì tôi lên dịch. Lúc đó thầy và trò dường như không có khoảng cách, rất tôn trọng nhau. Đồng thời tôi là sinh viên dự thính. Các thầy coi tôi như em út, và ở một chừng mực nào đó xem như đồng nghiệp, cho nên tôi mới được học, chấm điểm bình thường. Mà sở dĩ tôi học được là tôi có kiến thức nền, nhiều vấn đề về lý thuyết tôi đã nắm được vì đã tham gia dịch…”[2].

Quá trình học dự thính đã giúp ông tích lũy được nhiều kiến thức về lý thuyết và phương pháp nghiên cứu. Bên cạnh công tác giảng dạy, ông còn tham gia đưa sinh viên đi thực tập về ngôn ngữ ở nhiều địa phương của miền Bắc. Mỗi chuyến đi là một cơ hội được học tập từ thực tiễn, một lần tích lũy kiến thức vô cùng quý giá.

Ông còn nhớ: “Chuyến đi Cao Bằng do thầy Nguyễn Hàm Dương và chị Hoàng Thị Châu phụ trách, chúng tôi và sinh viên đều xin ở nhà dân. Tôi học tiếng dân tộc ở trong dân địa phương, cứ ghi chép. Sinh viên học thì mình cũng học. Lúc ấy, việc học đối với tôi không phải bắt buộc, nhưng tôi biết phải làm thế nào để có thể hình thành một khóa luận tốt nghiệp. Vừa làm việc với sinh viên, tôi vừa âm thầm ghi chép, và viết. Cũng chính từ những lần đi thực tập cùng sinh viên, từ những cuốn sổ ghi chép ấy, tôi đã hoàn thành khóa luận Từ láy trong tiếng Tày Nùng (so sánh với tiếng Việt). Khóa luận của tôi được chấm điểm, đánh giá như sinh viên bình thường. Bằng tốt nghiệp của tôi do thầy Hiệu trưởng Ngụy Như Kontum ký”[3].

Năm 1968, Bùi Khánh Thế chính thức được cấp bằng đại học khi đã ở tuổi 34. Ngay sau khi có bằng cử nhân, ông trở thành cán bộ giảng dạy chính thức của bộ môn Ngôn ngữ học, khoa Ngữ văn, trường Đại học Tổng hợp Hà Nội.

Con đường học tập 'chẳng giống ai' của một nhà ngôn ngữ đặc biệt - 2

GS Bùi Khánh Thế tại Tọa đàm sách “Ngôn ngữ học tiếp xúc và vấn đề tiếp xúc ngôn ngữ ở Việt Nam”. Ảnh: Việt Thành 

Nhắc tới GS Bùi Khánh Thế, PGS.TS Nguyễn Hữu Đạt - một trong những học trò của ông từng viết: “Khi tôi vào đại học thì thầy Bùi Khánh Thế không còn là giảng viên môn tiếng Nga nữa mà đã là giảng viên của bộ môn Ngôn ngữ học, khoa Ngữ văn, Đại học Tổng hợp Hà Nội. Ông đảm nhiệm giảng dạy phần cú pháp. Lớp chúng tôi có nhiều kỉ niệm với ông. Đó là những kỉ niệm gian khổ của thời kì chiến tranh, vừa học vừa chạy giặc. Khi sơ tán về Hà Tây, lúc chạy sang Hưng Yên rồi Hà Bắc… Ấy vậy mà những kiến thức thầy giảng lại không bị rơi vãi dọc đường. Trái lại, bom đạn càng làm cho thầy trò chúng tôi thêm hăng say và quyết tâm hơn. Đến tận bây giờ, tôi vẫn không quên những giờ giảng say sưa của thầy Bùi Khánh Thế ngày ấy. Có nhiều hôm, trong cái nắng hè chói gắt, không có gió, không quạt điện, lớp học trong một nhà dân với hơn chục người vẫn bị cuốn vào cõi đam mê của thế giới khoa học".[4]

Bản luận án PTS đặc biệt

Năm 1975, đất nước thống nhất, Bùi Khánh Thế được cử vào miền Nam. Sau 6 tháng ở Cần Thơ, ông được phân về công tác tại trường Đại học Tổng hợp TP.HCM, phụ trách công tác sinh viên. Việc xuất thân là người miền Nam cùng thái độ khiêm tốn trong quá trình làm việc khiến ông không gặp phải bất kỳ khó khăn nào trong việc tiếp xúc, kết nối với các trí thức dưới chế độ cũ và sinh viên miền Nam. Nhiều cựu sinh viên sau này đều khẳng định ông là một người dễ gần, khiêm tốn, giản dị và hết lòng giúp đỡ người khác khi có thể. Năm 1977, ông được cử làm Phó hiệu trưởng trường Đại học Tổng hợp TP.HCM.

Đầu năm 1979, Bùi Khánh Thế được cử tham gia Ban chỉ đạo thực hiện kế hoạch nghiên cứu ngôn ngữ giữa Viện Ngôn ngữ Việt Nam và Viện Đông phương Liên Xô. Trong quá trình hợp tác, từ năm 1979-1981, ông cùng các nhà khoa học Việt Nam và Liên Xô nhiều lần thực hiện các chuyến nghiên cứu điền dã ở một số tỉnh của Việt Nam và sang cả Liên Xô.

Con đường học tập 'chẳng giống ai' của một nhà ngôn ngữ đặc biệt - 3

GS Bùi Khánh Thế phát biểu tại lễ tiếp nhận tài liệu hiện vật của ông do Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam tổ chức ngày ‎15/4/2017. Ảnh: HERITIST.vn

Dựa trên những tài liệu thu thập được ở Việt Nam, cũng như quá trình nghiên cứu ở Liên Xô, ông đã hoàn thành bản luận án phó tiến sĩ “Về cơ cấu tiếng Chàm” bằng tiếng Nga. Bản luận án nhận được sự đánh giá cao của các nhà khoa học Liên Xô và Việt Nam, sau đó được dịch sang tiếng Việt và bảo vệ ở Việt Nam. Đây cũng là một kết quả, một thành công lớn của ông khi tham gia vào chương trình nghiên cứu này.

Một bản luận án PTS không có người hướng dẫn là một điều khá đặc biệt. Nó càng đặc biệt hơn khi bản luận án ấy được hoàn thành dựa trên khoảng thời gian mà ông tranh thủ được trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, là kết quả của một quá tình tìm tòi, tích lũy lâu dài, và sau cùng, từ đam mê với khoa học.

Trong bản nhận xét, GS.TS V.M. Xôntxev - một nhà ngôn ngữ uy tín của Liên Xô, công tác tại Viện Đông phương viết: “Đây là chuyên luận được xây dựng trên cơ sở tham khảo một khối lượng phong phú các sách báo viết về tiếng Chàm và các ngôn ngữ cùng họ với nó, cũng như trên cơ sở các tài liệu nghiên cứu của riêng tác giả. Công trình này chứng tỏ tác giả của nó là một cán bộ nghiên cứu có kinh nghiệm và có năng lực, đã có thể tập hợp và phân loại các sự kiện ngôn ngữ cũng như phân tích và khái quát hóa các sự kiện ngôn ngữ ấy. Và chính những phẩm chất khoa học này của đồng chí Bùi Khánh Thế cũng đã được biểu lộ rõ trong quá trình làm việc theo chương trình hợp tác Xô - Việt nghiên cứu ngôn ngữ học điền dã”[5].

GS Bùi Khánh Thế cũng chính là người đã đặt những viên gạch đầu tiên cho việc thành lập khoa Đông phương học, trường Đại học Tổng hợp TP.HCM (1994). Ông kể rằng, lúc ấy việc đề xuất thành lập khoa Đông phương học gặp không ít khó khăn, nhưng với ý chí quyết tâm và nhận được sự động viên của GS Trần Văn Giàu, ông đã thành công. Ngày nay, khoa Đông phương học phát triển mạnh mẽ, các thế hệ kế tiếp luôn nhớ tới ông như một người đi tiên phong, dám nghĩ, dám làm.

Với GS Bùi Khánh Thế, sống là phải cống hiến cho trọn bầu nhiệt huyết. Đầu năm 2017, khi chúng tôi gọi điện hỏi thăm sức khỏe, ông cho biết vẫn đang cùng học trò và đồng nghiệp đi thực địa ở miền Tây Nam bộ. Sức làm việc dẻo dai và niềm đam mê nghiên cứu của của ông thật đáng khâm phục. Với chúng tôi, con đường ông đi chẳng giống ai, nhưng đáng để bất kỳ ai cũng phải học tập.

---------------------------

[1] Phỏng vấn GS Bùi Khánh Thế, 21-5-2016, tài liệu lưu trữ tại Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam.

[2] Phỏng vấn GS Bùi Khánh Thế, 21-5-2016, tài liệu đã dẫn.

[3] Phỏng vấn GS Bùi Khánh Thế, 21-5-2016, tài liệu đã dẫn.

[4] PGS.TS Nguyễn Hữu Đạt từng là Phó chủ nhiệm bộ môn Việt ngữ học, khoa Ngôn ngữ học, trường ĐH Khoa học xã hội và nhân văn Hà Nội. Bài dẫn theo: http://www.ussh.vnu.edu.vn/d4/news/GSTSNGND-Bui-Khanh-The-mot-tam-guong-ve-su-kho-hoc-thanh-tai-1-13057.aspx

[5] Bản nhận xét (bản tiếng Việt do GS Bùi Khánh Thế dịch) của GS.TS V.M. Xôntxev cho bản luận án phó tiến sĩ của ông Bùi Khánh Thế, tháng 4-1981, tài liệu lưu trữ tại Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam.

Từ Sơn (Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam)

Tin đọc nhiều

98% người dân Việt Nam phơi nhiễm bụi mịn vượt khuyến cáo WHO Trong năm qua, chất lượng không khí ở Hà Nội và TP. HCM...
Khắc phục lỗi không thể download các tập tin trên mạng Nếu bạn gặp hiện tượng khi nhấn vào liên kết để tải về một...
Quay màn hình trên Windows 10 mà không cần phần mềm Nếu đang sử dụng Windows 10, bạn có thể tận dụng nhanh thanh...
Việt Nam có nghiên cứu khoa học công bố tại Hội nghị hàng đầu thế giới về AI NeurIPS là Hội nghị số 1 trên thế giới về trí tuệ nhân tạo...