Tháng 09, 2019
Thứ hai
Thứ Ba, ngày 28/01/2020 14:38 PM (GMT+7)

Ngày xuân bàn chuyện ứng xử của trí thức xưa

Trong kháng chiến chống Pháp, trí thức có cách ứng xử với nhau rất văn hóa, đồng tâm, đồng lòng vì mục tiêu độc lập dân tộc.

Thời gian gần đây, chúng ta thường thấy báo chí lên án thái độ vô cảm, sự thờ ơ giữa con người với con người. Chuyện ấy thật nhiều, không kể hết. Nhưng, đối với tầng lớp trí thức, việc ứng xử với nhau cũng xuống cấp đến mức độ báo động. Có những giáo sư sẵn sàng tranh luận công khai, thẳng thừng phê phán, khinh bỉ lẫn nhau trước công luận. Nhiều người chỉ trích, dùng những lời lẽ thô tục để công kích, mạt sát lẫn nhau thông qua các bài viết, mạng xã hội. Nhìn lại cách ứng xử của các bậc trí thức xưa mới thấy các cụ thật văn hóa và chừng mực biết bao. 

Trong kháng chiến chống Pháp, trí thức có cách ứng xử với nhau rất văn hóa, đồng tâm, đồng lòng vì mục tiêu độc lập dân tộc. Từ các cấp lãnh đạo cao nhất của Chính phủ đến những trí thức làm chuyên môn đều thể hiện tầm văn hóa trong những ứng xử công việc chung, công việc cá nhân. Ngày Xuân, xin phép mạn đàm đôi điều về nét đẹp trong văn hóa ứng xử giữa các trí thức xưa.

Chủ tịch Hồ Chí Minh trọng dụng hiền tài

Mặc dù bận rất nhiều công việc của Chính phủ, nhưng Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn luôn dành sự quan tâm đặc biệt đối với trí thức. Xin không viện dẫn những văn bản thể hiện quan điểm của Người về việc trọng dụng nhân tài; xin không dẫn những bài viết, bài nói của Người về vấn đề trí thức, mà chỉ xin điểm lại một vài hành động cụ thể để minh chứng cho điều ấy.

Bằng chứng thứ nhất là những cán bộ chủ chốt trong Chính phủ kháng chiến đều trực tiếp do người lựa chọn. Ngoài ra, trong suốt thời kỳ kháng chiến, Người đã ra rất nhiều sắc lệnh bổ nhiệm cán bộ thuộc nhiều cấp khác nhau. Việc trực tiếp bổ nhiệm cán bộ thể hiện sự tin tưởng và tầm nhìn trong cách dùng người của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Ngày xuân bàn chuyện ứng xử của trí thức xưa - 1

Chủ tịch Hồ Chí Minh và một số trí thức ở Việt Bắc.

Bên cạnh đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh còn trực tiếp quan tâm đến trí thức từ những khía cạnh nhỏ nhất, đời thường nhất. Ví dụ việc đặt tên cho Tôn Thất Bách (con trai của bác sĩ Tôn Thất Tùng), đặt tên Trần Đại Nghĩa cho kỹ sư Phạm Quang Lễ từ Pháp trở về, gửi quà cho trí thức và gia đình họ… 

Năm 1946, khi bà Vi Kim Ngọc bế con sang tiễn ông Nguyễn Văn Huyên đi Pháp dự hội nghị Fontainebleau, Hồ Chủ tịch tiến đến động viên và tặng con trẻ một chiếc khăn mùi xoa bằng lụa rất đẹp… Đặc biệt, Người chú ý tới việc động viên, hỏi thăm sức khỏe của các trí thức và gia đình của họ, yêu cầu các cấp đảm bảo đời sống vật chất cho gia đình họ để họ yên tâm công tác và phấn đấu. 

Cách dành tình cảm của Người có thể là hỏi thăm trực tiếp, có thể là gián tiếp thông qua người này hoặc người khác, gửi bưu thiếp… nhưng phổ biến nhất vẫn là thư. Thông qua những bức thư ngắn ngủi nhưng hàm chứa rất nhiều thông tin: hỏi thăm sức khỏe, tình hình công tác, động viên làm việc… đã khiến các trí thức không khỏi cảm động, cảm thấy mình được trọng, được tin, từ đó không ngừng phấn đấu, đóng góp cho cuộc kháng chiến.

Ngày xuân bàn chuyện ứng xử của trí thức xưa - 2

Bác Hồ nói chuyện với GS. Trần Hữu Tước và các đại biểu trí thức là đại biểu Quốc hội. Ảnh chụp năm 1964.

Lấy trường hợp bác sĩ Trần Hữu Tước. Sau khi từ Pháp trở về cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh cuối năm 1946, bác sĩ Tước ngay lập tức tham gia kháng chiến, xây dựng nền y tế ở khu 3, khu 4, rồi Việt Bắc… Nhưng Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn luôn quan tâm, viết thư hỏi thăm. Theo tài liệu gia đình bác sĩ Tước còn giữ lại được thì chỉ trong mấy năm kháng chiến Người đã gửi hàng chục bức thư cho bác sĩ Tước.

Ví dụ bức thư viết ngày 20-9-1947 có nội dung: “Gửi bác sĩ Tước. Đã lâu không gặp, lại không được tin tức, nhớ chú lắm. Hỏi thăm, người thì nói chú khỏe, kẻ thì nói chú yếu. Nhưng họ cũng chỉ nghe nói thôi. Mong chú cho tôi biết tin tức. Nói để chú biết chú mừng: Tôi vẫn mạnh khỏe luôn. Mấy anh em cùng về một lần với chúng ta, chú Nghĩa và chú Huân làm việc rất hăng hái và đắc lực, đã giúp sức rất nhiều trong công việc kháng chiến”. Tháng 8/1948, Người gửi quà cho bác sĩ Tước kèm theo thư: “Gửi bác sĩ Tước. Tôi gởi biếu chú cái áo. Cáo áo này là do đồng bào biếu tôi. Chú phải cẩn thận chăm giữ sức khỏe. Tôi đã gặp anh em địa phương, chú cần gì cứ hỏi họ. Chớ nên câu nệ. Tôi mạnh khỏe như thường”.

Trong thư gửi Bộ trưởng Bộ Y tế Hoàng Tích Trí ngày 20/1/1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: “Tôi gửi lời chúc Chú và quý quyến năm mới, và nhờ chú chuyển lời chúc cho bác sĩ Tụng, bác sĩ Hồ Đắc Di, bác sĩ Vũ Văn Cẩn, bác sĩ Tôn Thất Tùng (nhờ chúc cháu tôi mạnh giỏi), và tất cả các bác sĩ, y sĩ, dược sĩ, cùng các chị em trong các nhà thương. Đồng thời, tôi cảm ơn chú và tất cả nhân viên do chú điều khiển, đã ra sức chăm chữa cho các chiến sĩ thương binh”. 

Ngày xuân bàn chuyện ứng xử của trí thức xưa - 3

Trong thư gửi chung cho Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên, bác sĩ Tôn Thất Tùng, bác sĩ Hồ Đắc Di, ngày 10/10/1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh động viên các trí thức cố gắng vượt qua khó khăn để đối mặt với cuộc kháng chiến ngày càng khốc liệt: “Cuộc kháng chiến nay đã vào bước gay mà chúng ta đã đoán định trước. Nó là cuộc thử thách tinh thần và lực lượng của chúng ta. Đồng thời sự gay go đến sớm chừng nào tốt chừng ấy. Trong cuộc thử thách này, mỗi anh em ta phải tỏ rõ các chí khí “bách chiết bất hồi”, cái tinh thần “nhẫn lao nại khổ”. Đối người đối việc phải hết sức cẩn thận. Không bao giờ cẩu thả, cầu vẹn. Không sợ địch mà cũng tuyệt đối không khinh địch”.

Ứng xử của trí thức đối với trí thức

Cách ứng xử của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với các trí thức là biểu hiện sự trân trọng người tài. Qua đó, những lãnh đạo khác như Võ Nguyên Giáp, Phạm Văn Đồng, Trường Chinh cũng đã học Người cách quan tâm đến các trí thức, làm cho trí thức ngày một tin tưởng vào Đảng, vào Chính phủ hơn.

Trong bức thư của Đại tướng Võ Nguyên Giáp gửi bác sĩ Tôn Thất Tùng tháng 6-1949, viết: “Anh em về có báo cáo trong chiến dịch vừa qua, anh đã hết sức giúp anh em chiến sĩ và các sinh viên do anh điều khiển cũng rất hăng hái trong nhiệm vụ. Tôi có lời cảm phục sự tận tụy của anh và các anh em sinh viên. Hôm nay, tôi rất mừng báo tin anh biết là theo đề nghị BTTL, Chủ tịch đã nhận Giáo sư Tôn Thất Tùng là cố vấn giải phẫu cho BTTL. Thực thực chào mừng vị cố vấn chuyên môn đầu tiên của Bộ. Mong anh luôn luôn có dịp giúp đỡ các chiến sĩ nhiều hơn nữa. Về những đề nghị của anh, tôi đã thông tri cho quân y liên lạc với anh để giải quyết…”.

Trong bức thư tay chúc Tết gia đình bác sĩ Tôn Thất Tùng, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã dùng những lời lẽ ngắn gọn, mộc mạc, giản dị mà đầy tình thân, tình đồng chí: “Nhân dịp Tết, chúc anh năm mới khỏe, chúc chị có tin mừng. Hôn Bách. Có dịp sẽ sang thăm anh chị. Hà khỏe, có lời thăm anh chị và chúc Tết mọi sự tốt lành”.

Ngày xuân bàn chuyện ứng xử của trí thức xưa - 4

Bức thư chúc Tết của Đại tướng Võ Nguyên Giáp gửi gia đình bác sĩ Tôn Thất Tùng. Ảnh: Trung tâm lưu trữ Quốc gia III

Học tập theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, trí thức có cách ứng xử với nhau rất văn hóa, tôn trọng lẫn nhau và đặc biệt là dân chủ trong khi làm việc. Họ không áp đặt ý kiến của mình lên người khác, quan tâm lẫn nhau trong đời sống lẫn công việc. Nếu không cùng quan điểm thì sự tranh luận của họ cũng rất văn hóa. Đây là thời kỳ nở rộ của tầng lớp trí thức tinh hoa Việt Nam, đặc biệt là ở Việt Bắc, nơi tập trung nhiều trí thức tên tuổi.

Tại các cơ quan lãnh đạo bộ, đứng đầu đều là các trí thức có tên tuổi. Ví dụ Bộ Y tế là Hoàng Tích Trí, Bộ Tài chính là Lê Văn Hiến, Bộ Quốc gia Giáo dục là Nguyễn Văn Huyên… Trí thức làm việc với các thành viên trong bộ trên tinh thần dân chủ, tự nguyện và tôn trọng lẫn nhau. Bởi vậy, mỗi bộ trưởng đều nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của những cán bộ khác. Họ tuy nhiều người nhưng cũng là một người, cùng thống nhất, chung niềm tin và đích đến là thắng lợi của cuộc kháng chiến. Như Bộ trưởng Lê Văn Hiến từng khẳng định về những trí thức, cộng sự của mình: “Họ hết lòng vì công việc nước. Tôi tin họ. Họ cũng tin tôi, tin ở cách mạng. Họ tận tình góp ý kiến với tôi và chờ đợi ở tôi những quyết định... Cuối cùng, chúng tôi là một, từ đó tìm ra những quyết định, đưa ra những giải pháp tỉ mỉ, cụ thể cho từng trường hợp”.

Giữa các bộ cũng có mối liên kết chặt chẽ với nhau, nhằm đảm bảo các vấn đề được thông suốt. Ví dụ như cách ứng xử của Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên với các trí thức khác như Đặng Văn Ngữ, Lê Văn Thiêm, Đặng Thai Mai... là điển hình về cách dùng người thời bấy giờ. 

Năm 1950, bác sĩ Đặng Văn Ngữ là Việt kiều từ Nhật sang Bangkok, Thái Lan, rồi đi bộ qua về Lào để trở lại Nghệ An. Hay tin, Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên mời ngay về làm việc tại trường Đại học Y khoa. Để làm được việc đó, Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên đã gửi thư cho Phó Thủ tướng Phạm Văn Đồng để đề xuất cán bộ. Ông Huyên cũng gửi công điện cho bác sĩ Đặng Văn Ngữ để đề cập về việc mời ra Việt Bắc làm cán bộ giảng dạy.

Công điện ghi rõ: “Bộ Giáo dục và Nha Đại học rất hoan nghênh sự cộng tác của ông. Trường Đại học Y khoa hiện nay thiếu giáo sư, rất may mắn được ông về giúp việc. Bộ Giáo dục đã ra Nghị định cử ông làm giáo sư trường Đại học Y khoa để giảng dạy môn Biologie và đồng thời tổ chức Phòng thí nghiệm nhà trường. Trân trọng yêu cầu ông ra liên lạc ngay với bác sĩ Hồ Đắc Di để nhận công tác. Bộ Giáo dục đã điện UBKCHC (Ủy ban Kháng chiến hành chính) Liên khu 4 giúp đỡ ông để ông lên đường…”.

Ngày xuân bàn chuyện ứng xử của trí thức xưa - 5

Ảnh cưới của GS Nguyễn Văn Huyên và bà Vi Kim Ngọc (con gái Tổng đốc Vi Văn Định), 1936.

Với trường hợp của ông Đặng Thai Mai, Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên cũng gửi công điện cho Bộ Tài chính xin tiền đưa ông Đặng Thai Mai từ Thanh Hóa lên Việt Bắc, trong đó có cả việc vận chuyển nguyên thư viện của GS Mai đi cùng cũng như lo kinh phí để thuê người đưa cụ ra vì đã có tuổi.

Trong công điện ghi rõ: “Ông Đặng Thai Mai, Giáo sư phụ trách Ban Sư phạm Đại học Văn khoa, sẽ được điều động ra ngoài này để giúp việc Bộ Giáo dục, hoặc dạy học tại trường Đại học Văn khoa ở Việt Bắc hoặc dạy tại các lớp Dự bị Đại học (Ban Văn học). Ông Đặng Thai Mai hiện nay người yếu không đi bộ được, cần phải cáng và khi ra, gia đình cũng theo ra. Để ông Đặng Thai Mai có đủ điều kiện và phương tiện di chuyển cùng với gia đình ông, bản Bộ đề nghị quý Bộ trợ cấp đặc biệt cho ông ấy một số tiền 10 vạn đồng. Trân trọng yêu cầu quý Bộ thỏa thuận và lập một ủy ngân 10 vạn đồng cho UBKCHC tỉnh Thanh Hóa để cấp cho ông Đặng Thai Mai”. 

Trường hợp của Tiến sĩ toán học Lê Văn Thiêm, Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên cũng quyết liệt không kém để mời vị tiến sĩ toán học ra Việt Bắc làm việc. Khi hay tin ông Thiêm từ Pháp sang Bangkok, qua Campuchia về đến chiến khu ở Nam bộ, Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên gửi ngay công điện cho ông Phạm Văn Đồng đề nghị điều động ông Thiêm ra Tuyên Quang giúp phát triển nền đại học kháng chiến.

Trong công điện gửi Phó Thủ tướng, ngày 25/1/1950, Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên viết: “Chúng tôi nhận thấy nếu ông Lê Văn Thiêm ra Bắc được thì sẽ giúp ích nhiều cho Bộ Quốc gia Giáo dục. Vậy chúng tôi trân trọng đề nghị lên Phó Thủ tướng quyết định việc điều động ông Lê Văn Thiêm ra Bắc. Bộ Quốc gia Giáo dục tán thành việc trợ cấp cho mấy vị kỹ sư, bác sĩ và tiến sĩ Luật học để khuyến khích các cán bộ khác về nước…”.

Không chỉ lôi kéo hiền tài để xây dựng nền giáo dục Việt Nam, Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên còn thể hiện cách ứng xử rất văn minh, dân chủ, tôn trọng các trí thức trong những giao tiếp, trao đổi. Đây là cách thể hiện của những người có trình độ văn hóa cao, được đào tạo bài bản và hơn hết là cùng chung lý tưởng vì quốc gia, dân tộc. Xin dẫn ra và phân tích hai bức thư (công điện) trao đổi của Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên với ông Cù Huy Cận.

Trong công điện gửi ông Cù Huy Cận (Thứ trưởng, Tổng thư ký Hội đồng Chính phủ) ngày 22/1/1952, về việc gửi danh sách học sinh gương mẫu để Chủ tịch Hồ Chí Minh khen thưởng, Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên đã trao đổi rất thẳng thắn, tỉ mỉ, giải thích để ông Cù Huy Cận hiểu rõ việc chưa tổng kết xong năm học (vì năm học 1951 có thêm 3 tháng bổ túc cuối năm).

Công điện có đoạn viết: “Còn danh sách học sinh gương mẫu tôi sẽ gửi dần sau, cố gắng gửi trước Tết một số. Có đến đâu tôi sẽ gửi đến đấy, bắt đầu bằng danh sách học sinh gương mẫu các tỉnh gần”. Bức điện này thể hiện một thái độ làm việc hết sức cầu thị nhưng cũng rất dân chủ của ông Huyên. Nó cũng thể hiện sự quan tâm của ông cho những vấn đề nhỏ nhất của nền giáo dục, mọi thắc mắc đều được người đứng đầu Bộ Giáo dục giải thích cặn kẽ, có đầu, có cuối. Hầu hết trong các bức thư, công điện gửi các Bộ trưởng, Thứ trưởng, ông Huyên đều bắt đầu bằng cụm từ: “Kính gửi: Ông…; Kính gửi: Anh…”. Việc này thể hiện sự tôn trọng lẫn nhau trong quá trình trao đổi.

Hay tin nhà toán học Lê Văn Thiêm về nước, Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên ngay lập tức gửi công điện cho ông Phạm Văn Đồng để xin ông Thiêm ra Việt Bắc giúp phát triển nền giáo dục. Với bác sĩ Đặng Văn Ngữ, Bộ trưởng Huyên cũng làm như vậy, mời ra Việt Bắc để giảng dạy ở trường Y. Bên cạnh sự nhạy bén trong cách dùng người, ông Huyên cũng rất quan tâm đến đời sống vật chất của các trí thức.

Công điện số 74 của Bộ Giáo dục gửi Liên khu 4 cũng ghi rõ: “Yêu cầu báo bà Đặng Văn Ngữ, ở trường chuyên khoa Châu Phong, Đức Thọ, Hà Tĩnh biết là bác sĩ Đặng Văn Ngữ bận công việc quan trọng không thể vào đón được. Rồi Chính phủ sẽ tổ chức đưa ra, không cần lo. Về sinh hoạt và tài chính sẽ có giải pháp. Cứ tin tưởng vào Chính phủ và các bạn ở Liên khu 4”. 

Trí thức đều ý thức được tầm quan trọng của cuộc kháng chiến và đều cố gắng cho mục tiêu độc lập dân tộc. Cách ứng xử của Chính phủ đối với trí thức, của trí thức đối với trí thức là một nét đẹp của cuộc kháng chiến. Đó cũng là một trong những nguyên nhân thu hút nhân tài, tạo động lực, là sự động viên lớn cho các trí thức, để làm nên chiến thắng của cuộc kháng chiến.

------------

[1] Trần Hữu Tước – Cuộc đời và sự nghiệp, Nxb Y học, 2013, tr.290.

[2] Trần Hữu Tước – Cuộc đời và sự nghiệp, Nxb Y học, 2013, tr.292.

[3] Tôn Thất Tùng – Cuộc đời và sự nghiệp, Nxb Y học, 2002, tr.417.

[4] Tôn Thất Tùng – Cuộc đời và sự nghiệp, Nxb Y học, 2002, tr.417.

[5] Tôn Thất Tùng – Cuộc đời và sự nghiệp, Nxb Y học, 2002, tr.422.

[6] Lê Văn Hiến, Nhật ký của một Bộ trưởng, tập 1, Nxb Đà Nẵng, 2004, tr.621

[7] Ví dụ thư Bộ trưởng Bộ Quốc gia Giáo dục gửi Phó Thủ tướng Chính phủ, 11-3-1950.

[8] Công điện Bộ Giáo dục gửi bác sĩ Đặng Văn Ngữ, 11-3-1950, in trong Đặng Văn Ngữ - Một trí tuệ Việt Nam, Nxb Chính trị Quốc gia, 2014, tr.471.

[9] Nguyễn Văn Huyên toàn tập, tập 3, sđd, tr. 657.

[10] Nguyễn Văn Huyên toàn tập, tập 3, sđd, tr. 562.

[11] Nguyễn Văn Huyên toàn tập, tập 3, sđd, tr. 932.

Từ Sơn (Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam)

Tin đọc nhiều

Việt Nam thực hiện thành công ca ghép tay đầu tiên trên thế giới từ người cho sống Các bác sĩ tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 vừa thực...
Quay màn hình trên Windows 10 mà không cần phần mềm Nếu đang sử dụng Windows 10, bạn có thể tận dụng nhanh thanh...
Theo chân phóng viên báo Tây thu hoạch thảo quả tại vườn quốc gia Hoàng Liên Thảo quả là một loại dược liệu được sử dụng phổ biến trong y...