Tháng 12, 2018
Thứ tư
Thứ Bảy, ngày 24/11/2018 08:07 AM (GMT+7)

Người đầu tiên vẽ bản đồ phân bố tảo ở Việt Nam

GS.TSKH Dương Đức Tiến là người đầu tiên Việt Nam hóa giáo trình tảo học và cũng là người vẽ ‘bản đồ’ các vùng phân bố tảo ở các thủy vực nước ngọt chính của Việt Nam dựa trên đặc điểm hình thái.

Việt Nam hóa giáo trình tảo học đầu tiên từ con số 0

Trở thành nhà khoa học hàng đầu về tảo nước ngọt ở Việt Nam, nhưng GS.TSKH Dương Đức Tiến lại có một khởi đầu hoàn đặc biệt: bắt đầu từ một nhiệm vụ được giao.

Năm 1959, sau khi tốt nghiệp khóa 1 khoa Sinh học, Đại học Tổng hợp Hà Nội, ông được phân về dạy tại Đại học Nông nghiệp Việt Nam (nay là Học viện Nông nghiệp Việt Nam).

Ông chia sẻ: “Thật tréo ngoe, tôi được giao viết giáo trình dạy thực vật cho chuyên ngành thủy sản. Với một anh sinh viên mới ra trường, những chuyên ngành thực vật khác đã khá bất ngờ, giờ tôi lại được giao viết giáo trình cho chuyên ngành thủy sản. Điều tôi chưa bao giờ nghĩ tới. Kiến thức khi đó hoàn toàn là con số 0”.

Người đầu tiên vẽ bản đồ phân bố tảo ở Việt Nam - 1

Là một trong những nhà khoa học đặt nền móng cho ngành nghiên cứu tảo nước ngọt ở Việt Nam, dù tuổi đã rất cao, nhưng GS.TSKH Dương Đức Tiến luôn mong muốn mang những kiến thức hàn lâm đã tích luỹ để tạo ra được sản phẩm phục vụ đời thường.

Thực vật ngành thủy sản không giống với thực vật các ngành khác. Những thực vật sống dưới nước, nhỏ li ti và là nguồn thức ăn cho cá, tôm. Khi nghiên cứu về những loài thực vật này ngoài việc phải miêu tả được hình thái của thực vật thì cần phải tìm hiểu mối quan hệ của chúng với những loài động vật trong cùng hệ sinh thái là như thế nào.

Sách tham khảo, giáo trình về thực vật nước ngọt ở Việt Nam thời kỳ đó gần như không có. Ông đã phải mượn sách tham khảo bằng tiếng Anh, tiếng Pháp. Tuy nhiên, không thể viết một cuốn giáo trình với những loài tảo không phải của Việt Nam, mà phải ‘Việt Nam hóa’ giáo trình đó.

Để làm được điều này, ông phải đi lấy mẫu nước ở ruộng, ao, suối và quan sát những hiện tượng xung quanh. Sau đó, tìm hiểu xem trong ruộng, ao có những loài tảo gì, loài nào nhiều, loài nào ít, định lượng rồi vẽ mô tả cấu trúc của từng loài, sắp xếp chúng theo bộ, theo họ. Thiết bị nghiên cứu duy nhất là chiếc kính hiển vi được trang bị từ thời Pháp thuộc, để mô tả hình thái của tảo ông phải vẽ bằng tay.

Chính vì vậy, sau mỗi giờ đi dạy ở các địa phương là ông lại tranh thủ đi tìm mẫu vật. Dù đến với tảo chỉ từ nhiệm vụ được giao, rồi dần dần tìm hiểu, nghiên cứu về tảo đã tạo cho ông niềm say mê với một thế giới đa dạng, kì diệu với bao vấn đề được đặt ra.

Cuốn giáo trình ‘Việt Nam hóa’ về tảo nước ngọt đầu tiên đó đã được dùng giảng dạy tại Khoa Thủy sản, Đại học Nông nghiệp Việt Nam trong giai đoạn từ 1961-1966.

Vẽ bức tranh tổng thể về các khu vực phân bố của tảo nước ngọt

Khi tìm hiểu về tảo, GS Tiến nhận thấy rằng tảo là những thực vật bậc thấp, cơ thể chưa có sự phân hóa thành thân, rễ, lá và có chứa sắc tố quang hợp, chúng có khả năng quang tự dưỡng, sử dụng năng lượng mặt trời chuyển những chất vô cơ thành dạng đường đơn giản.

Riêng tảo ở ruộng lúa có đến hàng trăm loài, như tảo ở đồng bằng sông Hồng khác với tảo ở Đồng bằng sông Cửu Long, tảo ở ruộng lúa đồng bằng khác với tảo ở ruộng lúa miền núi cao…

“Điều đó đã tạo những hứng thú ban đầu để tôi tiếp tục say mê nghiên cứu. Nói thật đến tuổi này tôi vẫn chưa hiểu biết hết về những loài tảo ở ruộng lúa”, GS Dương Đức Tiến nói.

Năm 1979, ông quyết định làm tiến sỹ khoa học tại Liên Xô với ‘gia tài hòm hòm’ với khoảng 300-400 loài tảo.

Với luận án tiến sỹ khoa học “Khu hệ tảo các thủy vực nước ngọt Việt Nam”, từ 300-400 mẫu tảo, sau khi phân tích ông đã định loại được 1.200 loài. Với 1.200 loài này, GS Dương Đức Tiến đã vẽ lên bức tranh tổng thể về các khu vực phân bố của tảo ở các thủy vực nước ngọt chính tại Việt Nam.

Người đầu tiên vẽ bản đồ phân bố tảo ở Việt Nam - 2

GS.TSKH Dương Đức Tiến và thành quả là những viên nang từ tảo xoắn spirulina. Ảnh: Tuyết Nhung

‘Bản đồ tảo’ đầu tiên chỉ ra sự phân bố (về mặt hình thái) các loài tảo ở các dòng sông chính của Việt Nam, như thượng nguồn có những loài tảo nào, hạ nguồn có những loài tảo nào, 2 bên bờ có những loài tảo nào và mối quan hệ của chúng với môi trường sinh thái xung quanh. Bản đồ cũng miêu tả tảo ở các hồ bao gồm hồ tự nhiên và hồ chứa, đồng thời chỉ ra được sự khác nhau giữa tảo ở hồ tự nhiên và hồ chứa là như thế nào; hay sự khác nhau của các loài tảo giữa các loại ao...

Ông tự nhận: “Nếu so với thế giới thì ‘bản đồ tảo’ đó còn nhiều khoảng cách nhưng tôi xác định mình là lớp người đi trước sẽ vẽ bức tranh trước, đặt nền móng để những thế hệ sau sẽ vẽ thêm vào bức tranh đó ngày càng dày thêm. Các em có thể lựa chọn đi vào từng nhánh của bức tranh như nghiên cứu về tảo của hồ chứa, tảo ở ruộng, tảo hồ tự nhiên, tảo ở nguồn nước ô nhiễm… Và đến nay tấm bản đồ đó ngày càng được bồi đắp thêm”.

Là người đã tìm ra 1.402 loài tảo ở Việt Nam, ở tuổi 82, hàng ngày GS.TSKH Dương Đức Tiến vẫn cần mẫn bên chiếc kính hiển vi, soi soi, chiếu chiếu những sinh vật nhỏ li ti.

Trong căn nhà tập thể trên phố Thanh Nhàn (Hà Nội), hàng đêm ông đều miệt mài làm việc tới 11h khuya. Ông hiện là Giám đốc Trung tâm Công nghệ sinh học phục vụ sản xuất và đời sống (thuộc Liên hiệp các Hội khoa học kỹ thuật Việt Nam).

Trong quá trình nghiên cứu về tảo, GS Tiến nhận thấy, hàm lượng protein trong tảo spirulina rất cao, chiếm 56-77%; hàm lượng vitamin vô cùng phòng phú; hàm lượng khoáng chất (sắt, mangan, magie, canxi…) cao.

Với sự tư vấn của ông, Công ty TNHH Thanh Mai (Nghệ An) sản xuất tảo xoắn từ năm 2011. Tính đến hời điểm năm 2008, Việt Nam đã có một số cơ sở nuôi trồng tảo xoắn spirulina như Vĩnh Hảo ở Bình Thuận, Thuận Hải, Đồng Nai… Riêng cơ sở Vĩnh Hảo, Bình Thuận từ năm 2010 đến nay đã sản xuất 25 - 30 tấn tảo/năm.

Tuyết Nhung

Tin đọc nhiều

Xe buýt trả khách tại cầu đi bộ: Ý tưởng sáng tạo giúp Hàng Xanh thoát kẹt Nhóm sinh viên này đề xuất tổ chức lại giao thông tại ngã tư...
Những bộ phim về khởi nghiệp đáng xem Hơn cả những vui buồn hỉ nộ ái ố trong cuộc sống thường...
Thi lập trình game, ring giải thưởng lớn Đối tượng dự thi là sinh viên hiện đang theo học các trường...
Quay màn hình trên Windows 10 mà không cần phần mềm Nếu đang sử dụng Windows 10, bạn có thể tận dụng nhanh thanh...