Tháng 09, 2019
Thứ hai
Thứ Tư, ngày 22/01/2020 07:55 AM (GMT+7)

Tết xa nhà đầu tiên nơi đất khách

Do công việc nên Giáo sư Ngô Huy Quỳnh trong suốt đời đã nhiều lần phải ăn Tết xa nhà, nhưng có lẽ cái Tết đầu tiên ở nơi “đất khách quê người” để lại trong ông nhiều ấn tượng nhất. Bao nhớ thương, ông đều gửi gắm vào cuốn nhật ký nhỏ của mình.

Tết xa nhà đầu tiên nơi đất khách - 1

Từ cuộc ra đi bí mật...

Giáo sư, Kiến trúc sư Ngô Huy Quỳnh (1920-2003) từng được biết đến là người thiết kế Lễ đài, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa năm 1945. Nhưng có lẽ ít ai biết được ông từng là thành viên của đoàn cán bộ khoa học kĩ thuật đầu tiên được Trung ương Đảng cử đi Liên Xô học tập năm 1951. 

Tháng 2/1950, giữa lúc cuộc Kháng chiến chống Pháp đang bước vào giai đoạn ác liệt, Chủ tịch Hồ Chí Minh bí mật sang Liên Xô, Trung Quốc trao đổi, đề nghị nước bạn hỗ trợ cuộc kháng chiến của nhân dân ta, trong đó có việc giúp ta đào tạo cán bộ khoa học kỹ thuật.

Với tầm nhìn chiến lược, Đảng và Bác Hồ đã cử 21 cán bộ đi đào tạo ở Liên Xô, học về các ngành: kiến trúc, kho bạc, sản xuất vũ khí, chất nổ, luyện kim, cán thép,...  để phục vụ kháng chiến và chuẩn bị xây dựng đất nước khi hòa bình lập lại. 

Tháng 11/1950, Đảng Cộng sản Liên Xô có Quyết định tiếp nhận 21 cán bộ Việt Nam sang học tập. Mọi thông tin về việc đào tạo đều được giữ bí mật cho đến gần ngày lên đường. Tháng 7/1951, 21 cán bộ mới được thông báo và triệu tập đến Ban Tổ chức Trung ương đóng tại Định Hóa (Thái Nguyên). Khi đó, Ngô Huy Quỳnh đang làm cán bộ giao thông công chính, biết tin được đi nước ngoài khi đang trên đường đi mua thuốc cho vợ ốm. Ông phải gạt chuyện riêng tư, đến nơi tập kết ngay.

Tết xa nhà đầu tiên nơi đất khách - 2

Ngô Huy Quỳnh tại Liên Xô năm 1951.

Trước khi lên đường, Đoàn học chính trị một tuần, được Bác Hồ và các đồng chí Trường Chinh (Tổng Bí thư Đảng Lao động Việt Nam), Trần Đăng Ninh (Chủ nhiệm Tổng cục Cung cấp, sau là Tổng cục Hậu cần) trực tiếp căn dặn chu đáo. Đến ngày 21-7-1951, sau bữa cơm thết đãi giản dị với món sườn hầm đậu xanh và cá rô rán của đồng chí Lê Văn Lương (Ủy viên Bộ Chính trị, Trưởng ban Tổ chức Trung ương), đoàn 21 cán bộ bắt đầu hành trình lên đường sang Liên Xô. 

Từ ngày 3-7-1951, khi được tập trung về Ban Tổ chức Trung ương, Ngô Huy Quỳnh bắt đầu viết nhật ký và trong suốt hành trình, từ những quan sát về cảnh vật, kiến trúc dọc đường đến những ngày học tập đầu tiên vào tháng 2-1952, ông đều ghi lại. Cuốn Nhật ký đó hiện nay được gia đình Giáo sư lưu giữ, khổ 9x14cm, viết bằng bút mực đen với nét chữ đã nhạt nhòa trên trang giấy. 

Mở đầu Nhật ký, ngày 3/7/1951 Ngô Huy Quỳnh rất lo lắng cho gia đình ở nhà khi ông đi đột xuất không cho gia đình biết tin tức, do phải giữ bí mật: “Bích yếu lắm sao mà đạp máy khâu, lấy củi, gánh nước, săn sóc con lúc ốm? Chị Mỵ thì yếu và đang mất tinh thần vì việc vừa xảy ra và ở cơ quan. Đi và hứa mang thuốc và tiền ăn về. Thế mà đến hôm nay 21-7 rồi vẫn không thuốc, không tiền lại mất cả người nữa. Không một lời dặn dò. Không có một sự thu xếp đầy đủ để gia đình yên tâm làm ăn”. 

Ngay cả tấm ảnh của vợ con, Ngô Huy Quỳnh cũng không kịp mang đi theo người. Nỗi băn khoăn, hụt hẫng thể hiện rõ qua những nét chữ đầu tiên trong Nhật ký.

Tết xa nhà đầu tiên nơi đất khách - 3

Những dòng Nhật ký của GS Ngô Huy Quỳnh ghi chép trong giai đoạn 1951-1952.

Khi đến Mátxcơva, đoàn lưu học sinh Việt Nam được đến ở kí túc xá của sinh viên trường Đại học Hóa và Mỏ. Hôm sau được đi tắm ở nhà tắm công cộng. Sau đó được phát một số quần áo lót rồi thợ đến đo may cho mỗi người hai bộ và áo măng tô chống rét. Nhà trường còn cử một nữ đồng chí đứng tuổi đi lại chăm sóc mua bán cho đoàn. Sau đó các ông nghỉ ngơi 1 tháng, được đi tham quan, đến thăm các triển lãm, Viện Bảo tàng, xem phim,...

Ngày 7/11/1951, Đoàn đến Quảng trường Đỏ dự Lễ kỷ niệm Quốc khánh và xem duyệt binh, diễu hành của quần chúng. Sau đó, theo quyết định của Bộ Giáo dục Liên Xô thì hai kiến trúc sư là Ngô Huy Quỳnh và Đỗ Hữu Dư sẽ học ở trường Kỹ sư Xây dựng ở Mátxcơva. 

Ngô Huy Quỳnh vốn đam mê với nghệ thuật vẽ, đã là kiến trúc sư, nhưng nay lại được phân công học ở trường đào tạo kỹ sư. Do đó, ông phải suy nghĩ, đắn đo trong việc học. Từ ngày 24-9 đến 10-11, ông không viết nhật ký. 

Lí giải điều này, ông nói ngay khi viết trở lại: “Một là vì cứ loanh quanh chờ, sửa soạn rồi đi đến chỗ ở mới… Hai là suy nghĩ mãi tranh đấu bên trong về việc sẽ học ở đâu”. Cân nhắc mãi, ông quyết định: “nghĩ đến nhu cầu cấp thiết trong nước thì thấy ngay là cần kỹ sư xây dựng thành phố. Vậy phải phát triển khả năng kĩ thuật của nghề nghiệp của mình”. Vậy là ông yên tâm học tập. 

… đến cái Tết đầu tiên xa quê hương

Dù đã quyết tâm học tập nhưng nỗi nhớ nhà và lo lắng cho vợ con vẫn chưa nguôi trong ông, nhất là khi Tết - niềm vui đoàn tụ sum vầy gia đình đến gần. 

Trong nhật kí, ông bày tỏ: “Đêm mùng 1 đến Coros dự các cuộc vui, rất đông công nhân, học sinh, tất cả những người làm việc ở thành phố Mátxcơva có mặt. Biểu diễn nhạc, múa, xiếc,… nhiều trò chơi thật vui. Có mặt nhiều đoàn đại biểu khác như Trung Hoa, Triều Tiên, Chile, Đức,…”

Trước khung cảnh đó, Ngô Huy Quỳnh nhận thấy: “Đẹp thật là đẹp nhưng cảm giác đẹp mãnh liệt làm mình mệt thêm. Vả lại không khí vẫn xa lạ, cái vui ấy khác cái vui quen thuộc của mình”. 

“Trong nhiều cuộc vui chung, không hiểu sao tôi thường cảm thấy cái cảm giác ngược lại. Và cuộc vui càng vui, tôi càng có nhiều lúc buồn”. Bởi vì, trong lòng ông trào dâng nỗi nhớ nhà: “Bích, chị Mỵ, Hoàng, Lĩnh, Thắng sống ở đâu? Tết vắng mình lần này là hai lần, chắc là cả nhà buồn và không bày vẽ gì cho vui trẻ con”.

Nỗi nhớ ấy khiến ông hồi tưởng lại những kỉ niệm gian khổ mà các con đã từng trải qua: “Và Hoàng, Lĩnh, Thắng có cùng ở với mẹ với cô không? Các con có đủ thức ăn không. Nhớ Thắng ốm ở Đại Từ (Thái Nguyên) dưới gốc cây đa, nhe răng nhợt nhạt cười với bố, trong lúc bố không có tiền mua trứng cho con ăn”...

“Ôi những bữa cơm những bữa sắn ở Yên Lược (huyện Thọ Xuân, Thanh Hóa), Chu Hưng (huyện Hạ Hòa, Phú Thọ), Thanh Cù (huyện Kim Động, Hưng Yên), năm 48, 49. Ôi những ngày lo âu khi Bích ốm ở Thanh Cù. Ôi! Những ngày Bích nằm ở Nhà thương Bờ Đậu (huyện Phú Lương, Thái Nguyên) không thuốc và không thức ăn mà nuôi Thắng”.

Ngày mùng Hai Tết, đáng lẽ Ngô Huy Quỳnh đi nghe nhạc nhưng có em gái người bạn cùng phòng đến chơi với anh nên ông nhường vé cho hai anh em họ đi. Ông ở nhà nghe các điệu nhạc qua radio.

Hoàn cảnh đó lại khiến ông nhớ đến vợ con: “Cứ ngồi một mình là buồn. Ngoài trời tuyết rơi, gió thổi lạnh, lạnh cả trong phòng... Mỵ, Bích, Hoàng, Lĩnh, Thắng. 5 cái tên thân mến. 5 cái tên đọc đến là nước mắt trào ra! Mong cả nhà khỏe mạnh. Nhận lấy lời chúc mừng của Quỳnh và nhận lấy nước mắt của Quỳnh… 3 lần Tết nữa! Nếu không còn lúc nào để mà rỏ nước mắt vào Nhật ký cho chị, cho Bích cho các con, thì nhất định những ngày Tết sau!” 

Vượt lên tất cả nỗi nhớ gia đình, Ngô Huy Quỳnh tự dặn lòng: “Phải chiến đấu bền bỉ chống các khuyết điểm trong khi nhân dân chiến đấu chống giặc”. “Nước mắt rơi, rồi nước mắt lại khô, nghĩ đến công việc làm thì thôi nước mắt”. 

Ông nghĩ: “Ngồi đây ở giữa thành Mátxcơva của những người sung sướng, của những người chiến đấu cho xã hội cộng sản, mà mình khóc thì cũng vô lí thật! Cho nên chỉ có say mê trong việc học, việc nghiên cứu nghệ thuật mình mới thoát khỏi những ý nghĩ buồn thảm”.

Vì vậy, Ngô Huy Quỳnh luôn nỗ lực vươn lên. Trong bốn năm (từ 7/1951 đến 8/1955) ông đã làm xong 8 bài kiểm tra học lực nghiên cứu sinh, đã viết xong một luận án bằng tiếng Nga về đề tài theo hướng khai thác truyền thống kiến trúc dân tộc Việt Nam để lập đồ án quy hoạch đô thị trên cơ sở kinh nghiệm Liên Xô, Trung Quốc, Triều Tiên. 

Sau hòa bình mới lập lại ở miền Bắc, đất nước rất cần cán bộ có trình độ cao để làm việc cùng chuyên gia các nước bạn. Theo chỉ thị của Trung ương, ông phải về nước ngay, mà chưa kịp bảo vệ luận án1.

Trở về nước (tháng 8/1955), ông làm việc tại Bộ Kiến trúc, trực tiếp chủ trì lập đồ án Quy hoạch Thủ đô Hà Nội với sự giúp đỡ của chuyên gia Liên Xô. Sau đó, ông được cử làm Trưởng đoàn chuyên gia Việt Nam sang giúp Chính phủ Lào thiết kế, quy hoạch và chỉ đạo xây dựng thành phố Khăng Khay (nay thuộc tỉnh Xiêng Khoảng) từ năm 1961 đến năm 1963. 

Ông còn đảm nhiệm những chức vụ quan trọng của ngành kiến trúc và xây dựng như Ủy viên Ủy ban Kiến thiết cơ bản Nhà nước, Vụ trưởng Quy hoạch đô thị - nông thôn, Cố vấn Chủ nhiệm Ủy ban Xây dựng cơ bản Nhà nước, Tổng biên tập Tạp chí Kiến trúc. Ông cũng tham gia chỉ đạo thiết kế nhiều công trình lớn tiêu biểu như Quy hoạch Khu trung tâm Hà Nội, Trụ sở Quốc hội,… Ông còn tham gia giảng dạy, đào tạo sinh viên tại trường Đại học Bách khoa và Đại học Kiến trúc. 

Là một trong số ít các tác giả đi sâu nghiên cứu về lịch sử kiến trúc Việt Nam, GS Ngô Huy Quỳnh đã cho xuất bản nhiều tác phẩm về lý luận kiến trúc Việt Nam, đặc biệt là tác phẩm Lịch sử kiến trúc Việt Nam. Với tác phẩm này, ông đã được Chủ tịch nước trao tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật năm 2001.

Những dòng tâm sự rất riêng tư trong cuốn Nhật ký nhỏ năm 1951 thể hiện tình cảm dạt dào của GS Ngô Huy Quỳnh - một con người có trách nhiệm đối với đất nước, hết mực thương yêu vợ con. Và đó có lẽ chính là động lực để ông hết lòng cống hiến cho khoa học, để lại nhiều công trình cho đất nước. 

---------

1. Thế hệ kiến trúc sư Việt Nam đầu tiên: Sách song ngữ. Biên soạn: Đoàn Đức Thành (Chủ biên), Tôn Đại, Ngô Huy Giao... ; Dịch: Phạm Khánh Toàn... H- Văn hoá Thông tin, 2008.

Trần Bích Hạnh

Tin đọc nhiều

Việt Nam thực hiện thành công ca ghép tay đầu tiên trên thế giới từ người cho sống Các bác sĩ tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 vừa thực...
Quay màn hình trên Windows 10 mà không cần phần mềm Nếu đang sử dụng Windows 10, bạn có thể tận dụng nhanh thanh...
Theo chân phóng viên báo Tây thu hoạch thảo quả tại vườn quốc gia Hoàng Liên Thảo quả là một loại dược liệu được sử dụng phổ biến trong y...