Tháng 04, 2019
Thứ ba
Thứ Ba, ngày 15/09/2015 16:09 PM (GMT+7)

Vũ khí mới chữa rối loạn stress sau sang chấn

Một phương pháp mới nhằm ngăn chặn việc nhớ lại kí ức vừa được khám phá có thể phòng chống bệnh rối loạn tâm lý.

Có khoảng 8 triệu người Mỹ phải chịu đựng những cơn ác mộng và hồi ức dày vò do những sự kiện gây chấn thương tâm lý gây ra. Căn bệnh này được biết đến với tên gọi Rối loạn stress sau sang chấn (PTSD), xảy ra đặc biệt phổ biến ở những người lính trở về sau chiến tranh.

Tuy nhiên, nguyên nhân gây ra PTSD cũng có thể bắt nguồn từ những tổn thương tinh thần trong quá khứ hoặc các kí ức khi trải qua các thảm họa thiên nhiên như sóng thần, động đất.

Một công trình nghiên cứu mới ở Học viện công nghệ Massachusetts (Massachusetts Institute of Technology – MIT) đã chỉ ra rằng, các nạn nhân của chứng chấn thương tâm lý sẽ có xu hướng phát triển thành bệnh PTSD nếu lúc trước họ có tiền sử mắc chứng căng thẳng (stress) kinh niên.

Các nhà nghiên cứu tìm thấy trên các loài động vật đã chịu đựng chứng căng thẳng kinh niên trước khi trải qua sự kiện gây chấn thương tâm lý sẽ tạo thành một đường truyền nơ ron đặc biệt trong não. Đường truyền này sẽ mã hóa những kí ức về sự kiện chấn thương tâm lý này mạnh hơn nhiều so với những động vật không mắc chứng căng thẳng thần kinh.

Việc ngăn chặn sự hình thành nên loại kí ức gây chấn thương tâm lý có thể mở ra một hướng đi mới giúp phòng chống bệnh PTSD, theo lời của Ki Goosens - tác giả chính của công trình nghiên cứu này – trên Tạp chí Tâm lý sinh học (Biological Psychiatry).

Theo Goosens, Giáo sư trong lĩnh vực khoa học thần kinh và nghiên cứu ở Trung tâm nghiên cứu thần kinh McGovern trực thuộc Học viện MIT: “Phương pháp của chúng tôi không phải là cố gắng khiến cho mọi người quên đi những kí ức không vui mà là làm giảm những tác động của chấn thương tâm lý lên bộ não bằng cách làm cho những kí ức tổn thương đó trông giống như “bình thường”, như là một đoạn hồi ức vô hại”...

Vũ khí mới chữa rối loạn stress sau sang chấn - 1

Hình trên miêu tả bộ não với hạch hạnh nhân được làm nổi bật ở phần trung tâm. Phần nền của bức ảnh là hình dạng mô hình của phân tử serotonin. Nguồn: Jose-Luis Olivares/MIT

Những hồi ức khó quên

Viện nghiên cứu của Goosen đã nhiều năm tìm kiếm nguyên nhân vì sao chứng căng thẳng kinh niên lại liên kết chặt chẽ với bệnh PTSD. “Căng thẳng kinh niên là một mối nguy cơ tiềm ẩn rất lớn. Chính vì vậy, nó phải có những tác động làm thay đổi cấu trúc sinh học nằm sâu bên trong não”, Giáo sư Goosen nói.

Để tìm lời giải đáp cho vấn đề này, các nhà khoa học đã tập trung nghiên cứu hạch hạnh nhân (amygdala), một cấu trúc não hình quả hạch có chức năng lưu trữ những đoạn mã hóa về kí ức có liên quan đến nỗi sợ hãi. Họ đã tìm thấy kết quả từ các nghiên cứu trên động vật cho thấy sự liên quan giữa bệnh PTSD tiếp diễn theo sau chứng căng thẳng kinh niên và sự kiện chấn thương tâm lý cùng với một loại hóc môn gọi là serotonin. Chất này có tác dụng thúc đẩy hoạt động tăng cường và củng cố các kí ức trong não.

Khi các nhà khoa học ngăn chặn sự tương tác giữa hóc môn serotonin này với các tế bào hạch hạnh nhân sau các sự kiện chấn thương tâm lý, kết quả cho thấy, các động vật bị chứng căng thẳng kinh niên lại không bị xuất hiện triệu chứng của bệnh PTSD. Nhưng điều kì lạ là ở các động vật không bị chứng căn thẳng kinh niên, việc ngăn chặn sự tương tác của hóc môn serotonin với tế bào hạch hạnh nhân sau khi sự kiện gây chấn thương tâm lý xảy ra lại không có bất kì tác dụng nào. Tỷ lệ các động vật này phát bệnh PTSD vẫn không thay đổi.

Điều này thật sự khiến cho chúng tôi cảm thấy ngạc nhiên”, Tiến sĩ Barrata nói. “Có vẻ như chứng căng thẳng thần kinh - tác nhân cho phép kích thích tiến trình củng cố kí ức bằng hóc môn serotonin – lại không có bất kì tác động nào ở những động vật thí nghiệm không bị căng thẳng”.

Củng cố kí ức là một quá trình những kí ức ngắn hạn được biến đổi thành những kí ức dài hạn và lưu trữ trong bộ não. Một vài kí ức đặc biệt được củng cố mạnh mẽ hơn những kí ức khác. Ví dụ như những “kí ức duy nhất” (“flashbulb” memories) hình thành nên từ những trải nghiệm có cảm xúc mạnh. Loại “kí ức duy nhất” này sinh động và dễ dàng nhớ lại hơn những kí ức bình thường.

Goosens và các đồng sự còn khám phá ra chứng căn thẳng kinh niên sẽ khiến cho các tế bào trong hạch hạnh nhân mở ra các cơ quan cảm thụ 5-HT2C nhiều hơn. 5-HT2C là loại cơ quan cảm thụ chuyên tương tác với hóc môn serotonin. Chính vì thế, khi các sự kiện gây chấn thương tâm lý xảy ra, điều này sẽ làm tăng cường độ nhạy của hóc môn serotonin dẫn đến kết quả những kí ức này sẽ được mã hóa mạnh mẽ hơn. Giáo sư Goosens tin rằng quá trình này là nguyên nhân chính gây ra những hồi ức sống động và đau thương vẫn thỉnh thoảng xảy ra ở các bệnh nhân mắc bệnh PTSD. “Điều này đã làm tăng cường quá trình củng cố. Cho nên những kí ức tạo thành từ những sự kiện sợ hãi hoặc gây chấn thương tâm lý sẽ mạnh mẽ hơn so với những người không có những kích thích củng cố do hóc môn serotonin này gây ra”, Tiến sĩ Baratta nói.

Công trình nghiên cứu này chính là một phân tích kỹ thuật tuyệt vời. Bằng cách này, chúng ta hiểu được vì sao căng thẳng kinh niên lại có thể kích hoạt một con đường tắt gây ra bệnh PTSD mà điều này lại không tồn tại ở những động vật thí nghiệm không bị căng thẳng”, Mireya Nadal-Vicens, Giám đốc y khoa của Trung tâm chữa trị rối loạn căn thẳng thần kinh, chấn thương tâm lý và chứng sợ hãi trực thuộc Bệnh viện Đa khoa Massachusetts cho biết.

Phương pháp chữa trị bằng thuốc

Quá trình củng cố kí ức này phải mất khoảng thời gian từ vài giờ đến vài ngày để hoàn thành. Nhưng một khi kí ức đã được củng cố, sẽ rất khó để xóa những đoạn kí ức đó đi. Tuy nhiên, kết quả của nghiên cứu đã chỉ ra một phương pháp giúp ngăn chặn những kí ức gây chấn thương tâm lý khi chúng được củng cố mạnh mẽ ngay từ giai đoạn đầu. Hoặc cũng có thể làm yếu những kí ức này ngay cả sau khi chúng đã được củng cố. Điều này có thể thực hiện được bằng cách sử dụng thuốc can thiệp vào hoạt động của hóc môn serotonin.  

Theo Giáo sư Goosens: “Tiến trình củng cố kí ức giúp chúng ta có thể can thiệp hoặc ngăn chặn sự phát triển của bệnh PTSD. Nếu chúng ta có thể chế tạo một loại thuốc hoặc một phương pháp can thiệp nhằm chặn đứng quá trình củng cố những kí ức có liên quan đến nỗi sợ hãi, thì đó chính là  phương pháp hữu hiệu nhất giúp chữa trị bệnh PTSD”.

Những phương pháp can thiệp này sẽ không làm cho bệnh nhân hoàn toàn quên đi mọi kí ức có liên quan đến sự kiện gây chấn thương tâm lý. Chúng chỉ khiến cho bệnh nhân không có những đoạn kí ức có thể tùy tiện nhớ đến (intrusive memory). Loại kí ức này thỉnh thoảng sẽ xuất hiện đột ngột và mạnh mẽ khiến cho bệnh nhân gặp phải những cơn ác mộng hoặc sợ hãi những thứ có liên quan đến sự kiện gây chấn thương tâm lý”.

Hiện nay, Cục quản lý thực phẩm và dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã chấp thuận cho lưu thông trên thị trường một loại thuốc gọi là agomelatine giúp ngăn chặn các cơ quan thụ cảm serotonin trong hạch hạnh nhân và được sử dụng như một loại thuốc chống suy nhược.

Những loại thuốc như vậy cũng tỏ ra khá công hiệu trong việc chữa trị các bệnh nhân đã phát bệnh PTSD. Tuy nhiên, một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng khi những kí ức có liên quan đến chấn thương tâm lý được gợi nhớ lại thì đó chính là khoảng thời gian những hồi ức đó có thể bị thay đổi và tái củng cố bằng những tác động can thiệp của thuốc. "Chúng ta có thể làm yếu đi những kí ức đó bằng cách sử dụng thuốc ngăn chặn hoạt động của hóc môn serotoin và sau đó can thiệp vào quá trình tái củng cố”, GS Goosens khẳng định.

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, các loại thuốc chống trầm cảm như Prozac và các loại thuốc khác có chứa chất ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs), thường được đưa cho bệnh nhân mắc bệnh PTSD, trên thực tế gần như không có tác dụng thật sự và còn làm cho các triệu chứng bệnh phát nặng hơn. Thuốc Prozac tăng cường hiệu quả của chất serotonin bằng cách kéo dài thời gian tác động của hóc môn này lên các tế bào não. Phương pháp chữa trị này tuy thỉnh thoảng sẽ có tác dụng đối với những bệnh nhân mắc chứng trầm cảm, nhưng “hoàn toàn không có bất kì một bằng chứng sinh học nào có thể chứng minh tác dụng của chất ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRIs) đối với bệnh PTSD”, GS Goosens cho biết.

Quá trình củng cố kí ức có liên quan đến những sự kiện gây chấn thương cần đến sự tác động của hóc môn serotonin. Chính vì thế, chúng ta cần ngăn chặn chứ không phải tăng cường sự tác động này. Công trình nghiên cứu đã khiến cho chúng ta nghĩ lại về việc sử dụng các loại thuốc có chất  SSRIs trong việc điều trị PTSD và phải cực kì thận trọng khi sử dụng các loại thuốc này. Đặc biệt là đối với những người đã phải trải qua những sự kiện chấn thương tâm lý và kí ức của họ vẫn còn đang được củng cố. Điều này cũng đúng đối với những bệnh nhân đang được điều trị theo phương pháp nhận thức hành vi trong lúc họ được gới nhớ lại kí ức gây tổn thương tâm lý và những kí ức nảy đang trải qua tiến trình tái củng cố.

Phan Thanh (MIT News)

Tin đọc nhiều

Nhà khoa học 83 tuổi vẫn ngày ngày dấn thân vì khoa học Sau 60 năm làm khoa học, GS.TS Trần Kim Qui trải lòng: "Tôi...
Cảnh báo lừa đảo qua ứng dụng trên điện thoại di động Những thông tin có tính chất cảnh báo như: Tình trạng giao...
Vườn rau trong nhà bằng công nghệ khí canh sẽ xuất hiện tại 100 căn hộ Quận 2 Sau một thời gian dài nghiên cứu, dự án khởi nghiệp Treant...
Hệ thống nước xử lý nước thải 'tàng hình' trong những công trình xanh Ngay dưới chân những em nhỏ đang chơi bóng trên sân cỏ nhân...