Tháng 08, 2018
Thứ sáu
Thứ Sáu, ngày 03/08/2018 07:10 AM (GMT+7)

Di sản đô thị Sài Gòn: Giữ cũng là xây

Sự chung tay của các ngành liên quan để bảo vệ di sản, vì một Sài Gòn văn minh nghĩa tình như những gì nó vốn có, cũng sẽ chính là một cử chỉ văn minh nghĩa tình của chúng ta đối với mảnh đất này.

Từ sau năm 1860, Pháp bắt đầu quy hoạch định hình và xây dựng một đô thị Sài Gòn với đường phố khu trung tâm và nhiều công trình mang dấu ấn kiến trúc phương Tây. Vì những lý do lịch sử và nhu cầu sử dụng qua hơn một thế kỷ, hiện nay chỉ còn tồn tại rất ít dấu ấn kiến trúc trong giai đoạn đầu của quá trình cai trị của thực dân Pháp tại Sài Gòn.

Mở rộng trung tâm hành chính TPHCM cần đánh giá toàn diện những ảnh hưởng tiêu cực đến những di sản đô thị xung quanh, như công trình Tòa án thành phố, Dinh Thượng thơ, Dinh Gia Long (nay là Bảo tàng TPHCM) và cảnh quan các tuyến đường xung quanh kéo dài đến Dinh Thống Nhất và Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn.

Di sản đô thị Sài Gòn: Giữ cũng là xây - 1

Dinh Thượng thơ đầu thế kỷ XX. Ảnh: Internet

Tòa nhà Bảo tàng thành phố - di sản trong lòng đô thị

Tòa nhà Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh được xây dựng từ năm 1885 – 1890 (xây sau dinh thượng thơ - 1864) tọa lạc tại 65 Lý Tự Trọng, Quận 1, TP. Hồ Chí Minh trên một khu đất rộng gần 2 ha, giới hạn bởi các con đường Lý Tự Trọng, Pasteur, Lê Thánh Tôn và Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Công trình này được thiết kế với công năng là bảo tàng, qua nhiều thời gian sử dụng với nhiều chức năng khác nhau, ngày nay nó trở lại chức năng ban đầu.

Công trình thiết kế theo phong cách nghệ thuật Tân cổ điển của kiến trúc phương Tây kết hợp với yếu tố kiến trúc phương Đông (mái ngói âm dương). Công trình thể hiện sự kết hợp giữa kiến trúc Pháp và khai thác tối đa yếu tố địa phương, không gian được bao bọc bởi hành lang nhằm tránh nóng và những cơn mưa ở xứ nhiệt đới như Sài Gòn, mái được thiết kế dốc và sử dụng ngói sản xuất tại bản địa, họa tiết trang trí đơn giản truyền thống cho thấy ở giai đoạn đầu những công trình cơ bản được xây dựng bởi nhân công Việt Nam.

Kiến trúc sư Alfred Foulhoux - người thiết kế Dinh Gia Long - đã sử dụng phong cách kiến trúc Tân Cổ điển đặc trưng cho cho công trình này.

Di sản đô thị Sài Gòn: Giữ cũng là xây - 2

Dinh Gia Long - nay là Bảo tàng TPHCM - là một trong những tòa nhà di sản còn lại của thành phố. Ảnh: Internet

Từ hình thái, chi tiết cột Phục Hưng Corinthian tới các quy luật đối xứng nghiêm ngặt. xây dựng dựa trên tư tưởng cổ điển chiết trung thịnh hành được truyền bá tại trường mỹ thuật Pháp lúc bấy giờ.

Mặt đứng chính công trình nhìn từ trục đường Lý Tự Trọng với dãy hành lang dài với những cột tròn cao vượt tầng. Cầu thang chính nằm giữa nhà dẫn lên tầng hai rất trang trọng và nghệ thuật. Cầu thang bằng khung thép, mặt gỗ, tay vịn bằng những con tiện hình lục bình đặc trưng ở các công trình xây dựng thời bấy giờ ở Sài Gòn. Cầu thang tỏa hai cánh ra phía sau làm cho mặt đứng công trình nhìn từ trục đường Lê Thánh Tôn rất ấn tượng.

Nhìn lại thời điểm hiện nay, kiến trúc công trình Dinh Gia Long – Bảo tàng thành phố Hồ Chí Minh bị ảnh hưởng bởi các trục đường Lý Tự Trọng, Pasteur, Lê Thánh Tôn, Nam Kỳ Khởi Nghĩa. Nó chịu ảnh hưởng lớn từ công trình UBND gần đó về sự tương đồng hình khối, chiều cao và khoảng lùi công trình so với trục đường Pasteur. Công trình này tạo nên một khu vực cảnh quan di sản kiến trúc cũng như nhiều sự kiện lớn mang ý nghĩa của lịch sử Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh.

Từ hình thức và nội thất công trình đã thích ứng với môi trường thiên nhiên và hạ tầng kỹ thuật xung quanh, công trình này giữ được giá trị nhờ vào việc sử dụng đúng công năng ban đầu thiết kế và xây dựng. Cần bảo tồn cũng như sử dụng, quy hoạch hợp lý công trình di sản này. Đồng thời cần bảo tồn mối liên hệ về cảnh quan với công trình tòa nhà UBND để bảo toàn giá trị của cả hai công trình.

Nơi ghi dấu lịch sử của thành phố

Sau khi quân Nhật tiến hành đảo chính Pháp tại Đông Dương ngày 9 tháng 3 năm 1945, Thống đốc người Pháp Ernest Thimothée Hoeffel bị bắt; Thống đốc người Nhật là Yoshio Minoda sử dụng tòa nhà làm dinh thự.

Ngày 14 tháng 8 năm 1845, người Nhật giao lại dinh thự cho chính quyền Trần Trọng Kim để làm dinh Khâm sai Đại thần Nam Bộ Nguyễn Văn Sâm.

Đến ngày 25 tháng 8, Việt Minh cướp chính quyền, bắt giam Khâm sai Nguyễn Văn Sâm và Đổng lý văn phòng phủ khâm sai Hồ Văn Ngà tại dinh khâm sai. Sau đó, dinh trở thành trụ sở Ủy ban Hành chánh Lâm thời Nam bộ, gọi tắt là Lâm ủy Nam Bộ, rồi của Ủy ban Nhân dân Nam Bộ.

Ngày 10 tháng 9, Trung tá B. W Roe (phái bộ quân sự Anh) chiếm dinh làm trụ sở Phái bộ Đồng minh, buộc Ủy ban Nhân dân Nam Bộ phải dời về dinh Đốc lý.

Trước năm 1975, tòa nhà thường được gọi là Dinh Gia Long (do vua Bảo Đại đặt tên).

Sau khi tái chiếm Đông Dương, ngày 23 tháng 5 năm 1947, chính quyền Pháp đã bàn giao dinh cho Thủ tướng Lê Văn Hoạch để làm trụ sở chính phủ Nam kỳ quốc. Ngày 2 tháng 6 năm 1948, chính phủ lâm thời Quốc gia Việt Nam được thành lập và dinh được sau đó chuyển thành dinh Tổng trấn (sau đổi thành Thủ hiến) Nam phần dưới quyền sử dụng của Thủ hiến Trần Văn Hữu.

Tại đây, ngày 9 tháng 1 năm 1950, đã nổ ra một cuộc biểu tình lớn của hơn 6000 học sinh-sinh viên và giáo viên các trường, yêu cầu thả ngay những học sinh, sinh viên bị bắt vô cớ trước đó. Lúc 13 giờ chiều ngày hôm đó, chính quyền của thủ hiến Trần Văn Hữu đã huy động một lực lượng lớn cảnh sát để đàn áp, bắt giữ 150 người, đánh 30 người trọng thương tại chỗ, học sinh trường Petrus Ký là Trần Văn Ơn đã bị trúng đạn tử thương. Sự kiện này đã dẫn đến đám tang Trần Văn Ơn ngày 12 tháng 1 năm 1950, có đến 25.000 tham gia.

Sau Hiệp định Genève, Ngô Đình Diệm về Sài Gòn nhận chức thủ tướng. Vì dinh Norodom (dinh Thống nhất hiện nay) còn do Cao ủy Pháp là tướng Paul Ely đang sử dụng, nên dinh trở thành dinh Thủ tướng tạm thời từ ngày 26 tháng 6 đến ngày 7 tháng 9 năm 1954. Dinh cũng được Quốc trưởng Bảo Đại đặt cho tên mới là dinh Gia Long. Con đường La Grandìere trước mặt cũng được đổi tên thành đường Gia Long.

Sau cuộc trưng cầu dân ý phế truất Bảo Đại năm 1955, Ngô Đình Diệm dùng tòa nhà này làm dinh Quốc khách. Ngày 27 tháng 2 năm 1962, dinh Độc Lập bị ném bom, Ngô Đình Diệm dời phủ tổng thống sang đây và ở đây cho đến ngày bị đảo chính lật đổ vào tháng 11 năm 1963.

Trong thời gian 1964 –1965, dinh được dùng làm dinh Quốc trưởng. Ngày 31 tháng 10 năm 1966, khi dinh Độc Lập xây lại xong, tòa nhà này được dùng làm trụ sở của Tối cao Pháp viện Việt Nam Cộng hòa cho đến ngày 30 tháng 4 năm 1975.

Sau ngày 30/4/1975, Ủy ban Quân quản Sài Gòn – Gia Định đã sử dụng tòa nhà làm nơi sinh hoạt văn hóa, biểu diễn nghệ thuật và triển lãm các chuyên đề thời sự phục vụ nhân dân Thành phố. Ngày 12 tháng 8 năm 1978, Ủy ban Nhân dân thành phố Hồ Chí Minh ra quyết định thành lập Bảo tàng Cách mạng Thành phố Hồ Chí Minh.

*** Năm 1999, sau hơn 20 năm hoạt động, Bảo tàng Cách mạng Thành phố Hồ Chí Minh được trùng tu, tôn tạo và nâng cấp thành Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh. Tòa nhà Bảo tàng được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia năm 2012.

Nhưng do cách trùng tu, sử dụng vật liệu không đúng, kinh phí ít nên tòa nhà hiện nay xuống cấp rất nặng (trần mục, cửa cong vênh, cầu thang hư, mái ngói hơn trăm năm chỉ dặm vá, chống dột). Đây là tòa nhà có đủ các tiêu chuẩn về mỹ thuật kiến trúc, kỹ thuật xây dựng, yếu tố lịch sử và giá trị lĩnh vực văn hóa rất lớn.

Với lịch sử phát triển chỉ hơn 300 năm, tuy thành phố này còn "trẻ" so với tuổi đời của nhiều đô thị khác trên thế giới nhưng những chứng tích lịch sử cũng như những dấu ấn giao lưu văn hóa của dân tộc đã được ghi tạc nơi đây. Chỉ có sự quan tâm đúng mực, thực hiện trùng tu toàn diện mới có thể kéo dài tuổi thọ về chất lượng cũng như mỹ thuật của công trình. Nếu trụ sở UBNDTPHCM mở rộng và xây cao tầng, tòa nhà Bảo tàng thành phố Hồ Chí Minh (dinh Gia Long) sẽ bị ảnh hưởng rất lớn trong quần thể di sản chung.

Xây mới sẽ đem lại những điều tốt đẹp, nhưng xây dựng - phát triển có thể được thực hiện bằng rất nhiều cách, trong đó phát triển ngành công nghiệp không khói và gìn giữ những di tích, danh lam thắng cảnh, ký ức của đô thị Sài Gòn thậm chí khó có thể gọi là một ý tưởng tồi.

Sự chung tay của các ngành liên quan để bảo vệ di sản vì một sài Gòn đáng yêu, văn minh nghĩa tình như những gì nó vốn có cũng sẽ chính là một cử chỉ văn minh nghĩa tình với lịch sử mảnh đất này.

Kiến trúc sư Cao Thành Nghiệp

Tin đọc nhiều

Mùa tựu trường: Trở lại tìm những lấp lánh Là một người cha có 3 đứa trẻ đang bắt đầu một năm học mới,...
Cho những người muốn “khởi nghiệp” trong tình yêu Tình yêu đích thực có hoa mộng nhưng cũng có cả lo toan, có...
Tự xấu hổ cũng khó! Đất võ Bình Định vừa có chuyện nhỏ mà lắm lời ra...
Công an bán chuyên trách Vừa qua, Uỷ ban thường vụ Quốc hội tổ chức họp lấy ý kiến về...