Tháng 04, 2019
Thứ ba
Thứ Ba, ngày 16/07/2019 15:06 PM (GMT+7)

GS Hoàng Tụy và những điều còn mãi

“Tấm lòng của tôi đối với khoa học, với đất nước từ thuở thiếu thời đến bây giờ không lúc nào vơi”.

GS Hoàng Tụy và những điều còn mãi - 1

GS Hoàng Tụy và những điều còn mãi - 2

Kể từ lúc nghe tin GS Hoàng Tụy - nguyên Viện trưởng Viện Toán học Việt Nam qua đời chiều ngày 14-7-2019, trong đầu tôi luôn văng vẳng lời khẳng định trên của ông với Thủ tướng Chính phủ, với đồng nghiệp, học trò khi ông tròn 90 tuổi. Trái tim ấm nóng, nhiệt huyết của người sĩ phu ấy đã mãi ngừng đập. Ông vừa đi trọn con đường với dân tộc, với khoa học và với tất cả những ai yêu quý, mến mộ ông…

GS Hoàng Tụy và những điều còn mãi - 3

Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam có may mắn được làm việc với GS Hoàng Tụy từ năm 2013, khi thực hiện chuyên đề nghiên cứu về các nhà toán học.

Lần đầu tiên gặp ông tại Viện Toán, chúng tôi trân trọng mời ông đến dự lễ tiếp nhận bộ sưu tập tài liệu của GS Nguyễn Văn Chiển, người bạn, người đồng nghiệp thân thiết của ông do Trung tâm tổ chức. Tôi ấn tượng ngay giọng nói đậm chất xứ Quảng, nhẹ nhàng, cuốn hút, đi vào lòng người. Chính giọng nói ấm áp ấy làm xua tan nỗi sợ hãi, hồi hộp của tôi khi được tiếp xúc với cây đại thụ của nền Toán học Việt Nam. Nhưng buổi lễ ấy, ông bận không đến được.

GS Hoàng Tụy và những điều còn mãi - 4

GS Hoàng Tụy giới thiệu bản thảo cuối cùng cuốn sách “Convex analysis and global optimization” cho nghiên cứu viên Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam. Ảnh: Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam

Chúng tôi hiểu rằng vẫn còn đó những băn khoăn của ông về một đơn vị phi chính phủ làm công tác bảo tồn, lưu giữ những giá trị khoa học cho đời sau. Phần nguyên nhân khác, vì ông đang bận hoàn thiện cuốn sách “Convex analysis and global optimization” (Giải tích lồi và Tối ưu toàn cục) - công trình tổng kết lại toàn bộ thành tựu chính của ông về tối ưu toàn cục - ngành khoa học mà ông đã khai mở từ năm 1964. Bên cạnh công việc tại Viện Toán học, ông dành khoảng 1/3 thời gian cho việc viết cuốn sách này. Vừa viết, ông vừa tiếp tục nghiên cứu, tổng hợp thành tựu nghiên cứu của mình và các đồng nghiệp thành một lý thuyết chặt chẽ, và có hệ thống về tối ưu toàn cục.

GS Hoàng Tụy và những điều còn mãi - 5

GS Hoàng Tụy tặng bản thảo cuốn “Convex analysis and global optimization” cho Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam.

Những tưởng rằng sẽ cần rất nhiều thời gian để một người bận rộn như GS Hoàng Tụy dành thời gian cho Trung tâm, nhưng qua câu chuyện của các đồng nghiệp, bạn bè, qua các phương tiện thông tin đại chúng, cuối năm 2015, GS Hoàng Tụy đã đồng ý cho chúng tôi... 'tiếp cận'. Quan trọng hơn là được phỏng vấn, ghi hình ông - một việc mà trước nay ông thường từ chối.

Được theo chân GS Hoàng Tụy, nhóm nghiên cứu viên của Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam thêm phần cảm phục sức làm việc dẻo dai của ông. Suốt từ tháng 11/2015 đến tháng 4/2016, đều đặn hàng tuần, chúng tôi đến làm việc với ông tại nhà riêng, theo chân ông đến Viện Toán, cùng ông đi dự Hội thảo ở Ba Vì… Chân dung nhà Toán học Việt Nam được hé lộ với những câu chuyện về cuộc đời và những niềm đam mê, những băn khoăn, trăn trở của ông với toán học, với những vấn đề thời cuộc...​

Hơn 80 tuổi, hàng ngày ông vẫn đọc sách, đọc báo như một thói quen. Khi đọc, ông thỉnh thoảng tham gia đóng góp ý kiến dưới góc độ của một người làm khoa học. Ông khẳng định, mình thuộc thế hệ trí thức đi theo Cách mạng tháng Tám với tất cả niềm tin và lý tưởng, nên đứng trước nhiều nghịch cảnh trong xã hội, thì không thể yên tâm, thờ ơ được. Ông góp ý với tinh thần “xin được nói thẳng”, với những lập luận sắc bén, giàu tính trí tuệ và có ý nghĩa thời sự. Ông thích đọc sách văn học - “chất dinh dưỡng cho tinh thần”, góp phần làm nên một Hoàng Tụy luôn lạc quan trong cuộc sống.

GS Hoàng Tụy và những điều còn mãi - 6

Bản chép tay của GS.TS Nguyễn Ngọc Giao ghi lại bài nói chuyện của GS Hoàng Tụy ngày 12/10/1960 về chủ đề: “Tuổi trẻ là tuổi vàng của các nhà khoa học”

Chúng tôi thường mong đến ngày làm việc với ông. Bởi lẽ, trong nhiều câu chuyện mà GS Hoàng Tụy kể cho chúng tôi nghe, đó là những chiêm nghiệm của ông trong cuộc sống. Ông khuyên chúng tôi - các bạn trẻ nên sống tử tế, có tình, có nghĩa với người xung quanh, với xã hội và không bao giờ được quên mình có quê hương, đất nước. Chính tình yêu quê hương, tình yêu với đất nước đã thôi thúc ông không ngừng sáng tạo và có đóng góp cho khoa học, cho ngành học mà ông theo đuổi, đam mê từ thuở thiếu thời.

Hơn một năm nay, hay tin ông yếu dần. Những lần đến thăm ông, thấy ông ngồi trên xe lăn, mọi giao tiếp, trao đổi đều phải có người giúp đỡ. Ấy vậy mà, ông vẫn rất minh mẫn. Lần nào chúng tôi đến, câu đầu tiên ông hỏi là: Trung tâm có gì mới không? Học trò đến thăm, chỉ cần giới thiệu, nhắc đến tên, nhìn mặt là ông nhớ ngay.

Mới gần đây thôi, chúng tôi đến thăm ông tại nhà riêng. Khi ấy, chúng tôi khoe với ông, Trung tâm vừa tiếp nhận toàn bộ tư liệu hiện vật của GS Hoàng Phê do con gái, cô Hoàng Châu Thanh trao tặng. Ông mỉm cười và nói: “Rất tốt, Hoàng Phê là anh trai tôi”.

Hơn một lần, ông nhắc chúng tôi  - Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam lưu trữ tài liệu cần thấy được trách nhiệm của mình đối với lịch sử, tôn trọng lịch sử - sự thật để vài chục năm sau, con cháu của mình không cảm thấy ngượng với những thông tin lịch sử được công bố. Mục tiêu của Trung tâm để đạt được, cần căn cứ vào những chuẩn mực là đóng góp về mặt khoa học, và đóng góp ấy sẽ được đánh giá tốt hơn khi có độ lùi về thời gian. Lời dặn của ông, chúng tôi luôn ghi nhớ, để làm tốt hơn công việc của mình…

GS Hoàng Tụy và những điều còn mãi - 7

GS Hoàng Tụy và những điều còn mãi - 8

Thật khó để viết về GS Hoàng Tụy, bởi lẽ viết về một trí thức chân chính, một nhà khoa học hết lòng vì vận mệnh quốc gia, dân tộc, sẽ chẳng có mĩ từ nào diễn tả hết. Nhắc đến Giáo sư Hoàng Tụy, là nhắc đến một nhà khoa học tự học. Ngay từ thời phổ thông, ông đã suy nghĩ đến câu chuyện sau này mình sẽ làm gì? Ông từng trăn trở: “Nếu trở thành một nhà khoa học, có thể đem lại niềm tự hào dân tộc, truyền thống gia đình, chứng tỏ người Việt Nam không thua kém các dân tộc khác”. Hoài bão làm khoa học và trở thành nhà khoa học đã giúp ông vượt qua được mọi hoàn cảnh khắc nghiệt của hai cuộc kháng chiến, cả những lúc ốm đau, bệnh tật.

Trong gần 60 năm hoạt động khoa học, ông đã đi, tham gia hội thảo và thỉnh giảng tại các trường đại học ở Việt Nam và nhiều nước trên thế giới. Những bài giảng của ông tại trường Đại học Tổng hợp Hà Nội đã khơi nguồn cảm hứng cho các sinh viên niềm đam mê khoa học. Trong một cuốn sổ, sinh viên Nguyễn Ngọc Giao[1] đã ghi lại bài nói chuyện của GS Hoàng Tụy ngày 12/10/1960 về chủ đề: “Tuổi trẻ là tuổi vàng của các nhà khoa học”, với nhiều ý tưởng và lời khuyên tâm huyết cho các bạn trẻ mới bước vào con đường khoa học. Quả thực, những lời khuyên sâu sắc và chí tình này đã truyền cảm hứng cho Nguyễn Ngọc Giao suốt những năm tháng tuổi trẻ và ông giữ mãi nhiệt huyết, phấn đấu không ngừng suốt cuộc đời mình.

Nhiều học trò vẫn còn nhớ những bài học truyền cảm hứng với phong cách giảng bài hướng học trò “lật ngược vấn đề”. Sinh viên Nguyễn Quang Thái[2] bị cuốn hút “không chỉ về phương pháp và còn về ý tưởng, kiến thức khoa học". Khi là Chủ nhiệm khoa Toán, trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, ông đã tổ chức và khuyến khích sinh viên từ năm thứ hai làm tiểu luận tập sự nghiên cứu khoa học. GS Hoàng Tụy đã truyền cảm hứng, tình yêu với nghiên cứu khoa học của mình tới các sinh viên và các đồng nghiệp thông qua việc rèn luyện cho họ khả năng nghiên cứu độc lập.

Nhắc đến GS Hoàng Tụy là nhắc đến nhà khoa học luôn đề cao tính trung thực - trong cả cuộc sống và trong khoa học. Những năm 80 của thế kỉ XX, GS Hoàng Tụy nảy ra ý tưởng viết sách chuyên khảo về ngành Tối ưu toàn cục - ngành khoa học mới với thế giới lúc đó. GS Hoàng Tụy đề nghị hợp tác với Phó giáo sư Reiner Horst. Ông này nghiên cứu về tối ưu toàn cục nhưng tiếng tăm khoa học chưa nhiều. Cuốn sách Global Optimiztion (Tối ưu Toàn cục) là kết quả hợp tác giữa hai nhà khoa học được nhà xuất bản Springer in vào năm 1990. Cuốn sách được trích dẫn 2349 lần (tính đến tháng 5-2015) và đánh dấu sự xuất hiện của ngành tối ưu toàn cục với tư cách một ngành khoa học có cơ sở lý thuyết chặt chẽ.

Tuy nhiên, sau đó GS Hoàng Tụy phát hiện một số điểm không chính xác trong phần nội dung do ông Reiner Horst viết. Ông yêu cầu người đồng tác giả điều chỉnh nhưng không được. Không chấp nhận sự không liêm khiết trong khoa học, GS Hoàng Tụy nghĩ đến việc viết cuốn sách khác để hoàn thiện những phần còn sai sót trong cuốn sách kia. Vậy là ông bắt tay viết và cho ra đời cuốn Convex Analysis and Global Optimization năm 1998. Nội dung cuốn sách này dựa trên các bài giảng chuyên đề của ông về tối ưu toàn cục tại các trường đại học Graz (Áo), Linköping (Thụy Điển) và Montréal (Canada) những năm đầu thập niên 90 của thế kỷ trước.

GS Hoàng Tụy và những điều còn mãi - 9

Với GS Hoàng Tụy, đằng sau ánh hào quang trong nghiên cứu khoa học là những khó khăn của người trí thức trước những biến động của thời cuộc. Nhưng có thể thấy rằng, trong cốt cách của GS Hoàng Tụy vẫn là sự nhiệt thành với đất nước, với vận mệnh của dân tộc. Ông từng tâm sự “Khó khăn như thế này, khó khăn nữa tôi cũng không bao giờ thay đổi… tôi là người không phải chỉ lo chuyên môn, ngoài chuyên môn, tôi quan tâm đến đường lối phát triển đất nước. Tôi không bao giờ thờ ơ, tôi luôn luôn suy nghĩ…”. Những ý kiến của ông, không hề tùy hứng, đó là sự đúc kết của quá trình suy nghĩ, xuất phát từ quan điểm cá nhân và quan sát xã hội. Ông đã làm việc, đã suy nghĩ và đóng góp cho đất nước đến những giờ phút cuối cùng.

GS Hoàng Tụy và những điều còn mãi - 10

Tháng 12/2017, tại hội thảo quốc tế về Toán học nhân kỷ niệm sinh nhật lần thứ 90 của GS Hoàng Tụy, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã nói rằng dân tộc Việt Nam thời nào cũng có những nhân tài kiệt xuất.

GS Hoàng Tụy đã mãi mãi rời xa chúng ta, rời xa những người yêu Toán, yêu khoa học. Di sản mà GS Hoàng Tụy để lại cho các thế hệ mai sau vẫn còn đó. Ngành Tối ưu toàn cục mà ông gây dựng từ những năm 60 của thế kỉ trước đã có nhiều bước phát triển mới, và GS Hoàng Tụy có quyền tự hào là ngành khoa học này vẫn “sống”, phát triển năng động và càng ngày càng có nhiều vấn đề và phương pháp mới được quan tâm nghiên cứu và phát triển. Ông đã có công ươm mầm, để lớp lớp học trò hôm nay, tiếp tục con đường nghiên cứu khoa học, trở thành những trụ cột của nền Toán học nước nhà.

----------------------------------------

[1] GS.TS Nguyễn Ngọc Giao (1939-2019), nguyên Hiệu trưởng trường ĐH Tổng hợp TP Hồ Chí Minh.

[2] GS.TSKH Nguyễn Quang Thái, hiện là Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam.

Nguyễn Thị Hiên (Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam)

Tin đọc nhiều

Giấc mơ của người trẻ Trong khi Ajay lo lắng việc người trẻ ở đất nước cậu đang...
Khiêu dâm thế nào thì phạt? Khái niệm pháp luật không có hoặc có mà bị mù mờ thì làm sao...
Thế nào là báo lá cải? Chức năng cao nhất của báo chí dù "tà" hay "chính" vẫn là cung...
Tháng Bảy - Nước mắt người ở lại Các thiên thần xấu số đã ra đi ngay trong cái mùa mà cả...