Tháng 09, 2018
Chủ nhật
Thứ Tư, ngày 22/04/2015 09:21 AM (GMT+7)

Sự vô thức của đám đông

Đám đông bị chính những tình cảm mãnh liệt của họ kích thích và trở nên miễn dịch với tất cả các sự phê phán. Chẳng có điều gì đối với nó lại là "không có thể".

Đêm 13.7.1789, khoảng năm ngàn người dân tấn công phá tan nhà ngục  Bastille Saint Antoine - biểu tượng cho uy quyền của triều đình quân chủ Pháp lúc bấy giờ. Viên quản ngục Bastille là hầu tước Bernard-René Jordan de Launay ra đầu hàng nhưng bị giết chết, đầu ông bị cắm trên cọc bêu gương. Nhà ngục Bastille bị phá vỡ hoàn toàn. Lịch sử Pháp đặt tên cho giai đoạn hai tháng sau đó là hai tháng Kinh hoàng. Nông dân nổi lên ở nhiều khu vực, tấn công các lâu đài và nhà thờ, tu viện, cướp bóc, giết chóc, tàn phá, đốt cháy thư viện, văn khố, chặt đầu xẻo mũi cắt tai luôn cả các tượng đá, cắt bỏ từng trang sách có hình ảnh vua chúa và giới tăng lữ (sưu tầm).

Dựa vào tài liệu thời đó, Gustave Le Bon (1841 - 1931)- nhà tâm lý học xã hội nổi tiếng người Pháp tả lại trong tác phẩm Tâm lý học đám đông của mình như sau: "Sau khi chiếm được ngục, đám đông giận dữ vây quanh viên quản ngục và đánh ông. Người ta đề nghị treo cổ ông ta, chặt đầu ông hoặc buộc vào đằng sau cho ngựa kéo. Trong khi tìm cách vùng thoát khỏi đám đông, ông vô tình đá phải một người nào đó trong số đứng vây quanh. Lập tức có người đề nghị kẻ bị đá được phép cắt cổ ông ta và đám đông reo hò hưởng ứng".

Sự vô thức của đám đông - 1

Bất chấp nguy hiểm, nhiều phụ huynh cho con "vượt rào" sắt cao 2 mét để vào bên trong tắm miễn phí.

“Cái ông đầu bếp thất nghiệp nọ, cũng chỉ vì tò mò mà lần đến chỗ để xem xem ở đấy đang xảy ra chuyện gì, và tại đây ông ta đã tin rằng đó là một hành động yêu nước, bởi vì tất cả mọi người cũng đều có một ý nghĩ như vậy, và thậm chí ông ta còn tin rằng sẽ được khen thưởng hoặc được nhận huân chương nếu như ông ta giết một con quái vật. Người ta trao cho ông ta thanh kiếm, và ông ta đã nhằm vào cái cần cổ trần trụi kia mà chém xuống; nhưng bởi thanh kiếm quá cùn, chém không thể đứt, ông ta liền rút con dao đeo trong mình và kết thúc thắng lợi cuộc giải phẫu (bởi là đầu bếp nên ông ta rất thạo việc pha thịt)."

Động cơ gì thúc đấy một ông đầu bếp chỉ một giờ trước đó chưa hề biết điều gì đang xảy ra, lại bất ngờ trở thành chứng nhân lịch sử theo cái cách lạ lùng như thế? Le Bon lý giải đó là sự tuân phục một ảnh hưởng mà tác động của nó càng mạnh mẽ khi được sinh ra từ đám đông. Nó khiến người thực hiện tự tin về tính đúng đắn của hành động đó và càng trở nên tự tin hơn khi được những người bên cạnh cổ vũ nhiệt tình. Nói cách khác, đó chính là tâm lý đám đông.

Từ những nghiên cứu về các đám đông thuộc các chủng tộc khác nhau, Le Bon cho rằng đám đông có hai đặc tính nổi bật: Tính dễ bị tác động và tính cả tin. Nghĩa là khi hòa trong đám đông, mỗi người dường như bị cuốn theo thôi thúc phải tin và bắt chước ngay những gì được người đầu tiên khởi xướng mà không hề dừng lại suy xét đúng, sai, nên hay không nên-việc mà khi độc lập, họ làm một cách dễ dàng và tự nhiên. Ông gọi đó là sự vô thức tập thể (nôm na, tiếng Việt gọi là "lên đồng").

Đám đông bị chính những tình cảm mãnh liệt của họ kích thích và trở nên miễn dịch với tất cả các sự phê phán. Chẳng có điều gì đối với nó lại là "không có thể". Việc chắc chắn không bị trừng phạt (yếu tố tỷ lệ thuận với độ lớn của đám đông) đem lại cho tất cả mọi người những tình cảm và hành động mà một người độc lập khó có thể có được.

Một người nghiên cứu về tâm lý đám đông khác, nhà báo James Michael Surowiecki (cây bút chính của mảng kinh tế-tài chính tờ The New York Time) cũng đưa ra ba cách thức khiến các đám đông trở nên mù lòa.
Một là bằng chứng xã hội: Con người thường có xu hướng cho rằng nếu rất nhiều người đang cùng làm một việc nào đó, ắt hẳn phải có lý do. Đó là nguyên nhân tại sao đám đông càng lớn mạnh thì tầm ảnh hưởng càng rộng.

Hai là tâm lý bầy đàn: con người chạy theo đám đông vì nghĩ rằng xử sự giống người khác thì sẽ an toàn hơn. Cuối cùng là ảnh hưởng của thác thông tin: những thông tin khác nhau từ những cá thể khác nhau nối tiếp liên tục tác động đến một cá nhân. Đến lượt mình, người này đưa ra những quyết định dựa trên "dòng thác" đó và trở thành một phần của nó. Chỉ khi ai đó quyết định tin tưởng vào kiến thức riêng của mình thì dòng thác đó mới ngừng lại.

Với những đặc tính đó, đám đông luôn có tính hai mặt: Khi được tổ chức chặt chẽ, tỉnh táo và siết chặt kỷ luật hướng tới một mục đích chính trực, đám đông trở thành một lực lượng vĩ đại mà vốn quý nhất là sự hy sinh và quên mình. Nó bổ sung cho nhau để nhân cấp mạnh mẽ sự tinh hoa và tiên phong, thực hiện những thay đổi mang tính cách mạng.

Sự vô thức của đám đông - 2

Một cảnh tượng khá nguy hiểm khi hai em nhỏ đỡ nhau trèo vào phía trong.

Song nếu bị kích hoạt bởi những tác nhân tiêu cực, mục đích ban đầu của đám đông dễ dàng bị thay đổi và biến dạng. Chúng hoàn toàn mất đi sức mạnh kiến tạo nhưng nhanh chóng trở nên hỗn loạn và phá phách. Đám đông càng lớn, sự cấm đoán càng nghiêm ngặt thì xu hướng công phá càng hung mãnh, các cá nhân trong đó càng mất đi khả năng suy xét và bộc lộ bản năng hoang dã.

Trong các đám đông vượt rào vào Công viên nước Hà Nội, đám đông đánh chết trộm chó, đám đông cướp phá các nhà máy ở Bình Dương và Hà Tĩnh, và đám đông ném bom xăng chặn quốc lộ, đốt phá khách sạn Vĩnh Hảo, hỏa thiêu ba xe hơi của khách lưu trú ở Bình Thuận mới đây..., ta thấy rõ điều này.

Nếu không có đám đông hò reo cổ vũ, chắc không người cha nào dám một tay bế con nhỏ lên đỉnh hàng rào tua tủa thanh thép nhọn, không thanh niên nào dám san bằng chính công ty đang tạo công ăn việc làm cho mình, không chàng trai nào dám ngang nhiên sờ mó tuột bikini một cô gái trong công viên nước giữa thanh thiên bạch nhật. Tôi tin là cho đến hôm nay chính những người trong cuộc đó vẫn còn chưa hết ngạc nhiên về bản thân.

Tuy nhiên, vẫn có liều thuốc để điều trị xu hướng mù quáng của đám đông. Do thông tin chính là tác động đầu tiên để quyết định hành vi nên sự thay đổi trước nhất phải đến từ chính thông tin: thông tin trong xã hội nhất thiết phải đa chiều và minh bạch; pháp luật nhất thiết phải được hiểu và thực hiện theo cùng một cách với bất cứ ai.

Tiếp đó là thái độ khách quan và cởi mở đế tiếp nhận thông tin đa chiều, cùng với việc hình thành năng lực suy nghĩ và hành động độc lập. Bởi vì chỉ có thái độ độc lập xem xét một vấn đề từ nhiều khía cạnh và góc độ mới giúp giải phóng chúng ta khỏi tín điều và vô thức.

Một đám đông biết xếp hàng và dừng lại trước hàng rào chỉ hình thành khi hầu hết cá nhân trong đó đã được rèn luyện đủ lâu về tư duy độc lập cùng với thói quen tôn trọng pháp luật.

Hoàng Xuân

Tin đọc nhiều

Ai cũng... tròn vai tại sao phải cấm? Để cấp phép và tổ chức các cuộc nhạc khủng như thế, người ta...
Truyện cổ tích của muôn đời Cuộc sống chỉ kéo dài qua hơi thở chứ không thường hằng bất...
Ba điều nước Nhật dạy học sinh ngày khai giảng Thay vì bài phát biểu hoành tráng dài dòng của các vị đại...
Chuyện về cặp nhẫn từ thiện Rất nhiều các bài viết vừa qua đang sục sôi lên án một doanh...