Tháng 04, 2019
Thứ ba
Thứ Bảy, ngày 23/03/2019 14:15 PM (GMT+7)

Thị dân và văn hoá đô thị

Thị dân là gì? Câu hỏi tưởng chừng có câu trả lời đơn giản nhưng hóa ra lại khá phức tạp. “Thị dân” tất nhiên là người sinh sống ở các vùng đô thị. Nhưng như thế nào là “sống” hay “lối sống” ở đô thị, và một nơi như thế nào mới được xem là “đô thị”?

Những câu hỏi tưởng chừng đơn giản này lại được hiểu và có những định nghĩa khá phức tạp bởi vì thị dân và lối sống thị dân góp phần không nhỏ tạo nên diện mạo một đô thị. Và quan trọng hơn, lối sống thị dân sẽ quyết định “thương hiệu” của đô thị, nhìn từ góc độ văn hoá.

Thị dân và văn hoá đô thị - 1

TP.HCM nhìn từ trên cao. Ảnh: Getty.

Trước đây người ta hiểu “thị dân” là người sống ở đô thị. Nhưng giờ đây với sự phát triển đa dạng của đô thị và sự phức tạp của quá trình đô thị hoá, cách hiểu này chưa đầy đủ. Không thể định nghĩa “thị dân” bằng cách xác định nơi sinh sống mà phải từ khía cạnh văn hóa của người sống ở đô thị.

Từ điển Đô thị (một Từ điển mạng có tên là urbandictionary.com) đưa ra một vài đặc điểm nhận dạng thị dân và văn hoá thị dân như sau: “Thị dân” là người sinh sống ở một trong những thành phố lớn trên thế giới. Là người tiêu dùng khá giả, có quan điểm sống lạc quan và rất khác những người sống ở "thị trấn nhỏ" hoặc khu vực nông thôn.

Văn hóa thị dân vừa là một tiểu văn hóa (subculture), vừa là một lối sống hiện đại. Thị dân có 6 đặc điểm chính: Thiếu thời gian, tự hào về văn hóa đô thị, có hiểu biết về truyền thông (media-literate), có ý thức về thương hiệu hàng hóa, tiêu dùng theo thị hiếu (trend-sensitive) và có ý thức về văn hóa.

Ở đô thị thời trung cổ, lối sống của thị dân thường tuân theo (và được quy định bởi) định chế nghặt nghèo về đẳng cấp của triều đình cầm quyền và những quan niệm đạo đức của tôn giáo. Những yếu tố này làm cho lối sống thị dân - tuy nhiều thành phần khác nhau, nghề nghiệp khác nhau - nhưng tạo nên được những đặc điểm riêng của từng kiểu đô thị: đô thị hành chính, chính trị khác đô thị kinh tế, thương nghiệp, đô thị trung tâm cả nước, trung tâm vùng miền đa chức năng khác đô thị nhỏ chỉ có chức năng hành chính của một khu vực nhỏ…

Sang thời kỳ cận - hiện đại sự hình thành đô thị công nghiệp gắn liền với quá trình đô thị hoá, lối sống, nhịp sống thời công nghiệp tạo nên văn hoá đô thị hiện đại.

Thị dân và văn hoá đô thị - 2

Một quán ăn vỉa hè tại TP.HCM. Ảnh: Telegraph

Nếu không có quá trình nhập cư đông đúc với mật độ cao thì đô thị hiện đại không thể thực hiện vai trò là trung tâm đa chức năng của một khu vực rộng lớn. Do vậy, văn hoá đô thị phản ánh những ứng xử của cộng đồng người sống trong môi trường xã hội có sự khống chế về không gian nhưng về dân cư thì luôn có xu hướng tăng nhanh và mang tính bất thường.

Nhìn từ phương diện kỹ thuật, tại đô thị luôn xuất hiện những phương tiện vật chất mới phục vụ và giải quyết những nhu cầu của cuộc sống hiện đại. Thói quen ứng xử với những phương tiện mới phản ánh khá chính xác lối sống thị dân và văn hoá đô thị. Đô thị hiện đại có nhiều đặc trưng, trong đó có hai đặc trưng quan trọng nhất là giao thông và truyền thông.

Về giao thông

Thị dân dường như luôn thiếu thời gian cho mọi hoạt động, mọi nhu cầu, vì vậy không đâu tập trung nhiều phương tiện và đầu mối giao thông như ở đô thị, đô thị càng lớn phương tiện giao thông càng nhiều, kéo theo hệ thống đường xá cầu cống phát triển và hoàn thiện.

Nhu cầu giao thông trong đô thị và giữa các đô thị với nhau là yếu tố chủ đạo cho những phát minh mới về phương tiện và kỹ thuật giao thông, trong đó có phương tiện công cộng. Sử dụng phương tiện giao thông công cộng là một đặc điểm của thị dân, tạo nên và củng cố thói quen ứng xử nơi công cộng như đúng giờ, xếp hàng, tuân thủ quy định về an toàn giao thông, khuyến khích hoạt động cá nhân như đọc sách, nghe nhạc, lướt web…, hạn chế thói quen gây ảnh hưởng đến người xung quanh như nói to, xả rác…

Thị dân và văn hoá đô thị - 3

Giao thông đông đúc ở đô thị

Ngay cả việc sử dụng phương tiện giao thông cá nhân cũng đòi hỏi sự tôn trọng không gian công cộng: dừng xe đúng đèn tín hiệu, đúng vạch, đi đúng làn đường… để bảo đảm an toàn cho mình và cho người khác. Tiến tới ứng xử văn hoá hơn: sẵn sàng nhường đường cho người đi bộ, người khuyết tật, ở giao lộ và khi tắc đường… Tức là tuân thủ luật pháp và sự tuân thủ ấy trở thành đạo đức trong hành xử hàng ngày. Khi ấy văn hoá giao thông ở đô thị là chuẩn mực cho nhiều tiểu vùng văn hoá khác.

Về truyền thông

Ngày nay đô thị là nơi tập trung dày đặc những con người làm việc không thể thiếu máy tính và mạng Internet. Đây cũng là nơi thu nhận và lan toả tất cả các loại thông tin “nóng” hay “nguội” bằng nhiều hình thức truyền thông: báo chí in, TV, đài phát thanh, Internet (báo mạng, các mạng xã hội…). 

Sự hiểu biết về truyền thông trong xã hội hiện đại chính là sự đòi hỏi người tiếp nhận thông tin phải có trách nhiệm chọn lọc cho mình và cho người khác. Vì vậy, ứng xử với thông tin thời hiện đại không thể bằng kiểu “dư luận” đồn thổi của làng xã như xưa kia. Truyền thông nào xã hội ấy, và ngược lại.

Nhìn vào văn hoá đô thị qua truyền thông có thể nhận biết văn hoá của thị dân. Nhìn từ góc độ nhân văn, trong không gian đô thị từng cá nhân và từng gia đình ít bị ràng buộc bởi các mối quan hệ chằng chịt như ở thôn quê. Ở nông thôn giữa hai người, hai gia đình có khi vừa là quan hệ huyết thống, vừa là láng giềng, lại vừa có cùng lợi ích kinh tế (cùng làm nông nghiệp hay một nghề thủ công nào đó chẳng hạn)… do đó tính cộng đồng cao hơn.

Thị dân và văn hoá đô thị - 4

Những tòa nhà san sát nhau ở trung tâm thành phố. Ảnh: Alamy/Getty.

Còn ở đô thị thì mối quan hệ cùng lợi ích kinh tế hoặc quan hệ chính trị như cùng giai cấp/ đẳng cấp là chủ yếu, quan hệ láng giềng hay huyết thống vẫn duy trì nhưng là thứ yếu. Vì vậy, quan hệ của thị dân làm sao vừa giữ được tính truyền thống trong sự quan tâm giúp đỡ nhau, đồng thời cũng cần giữ “khoảng cách” nhất định để tôn trọng cá nhân và không gian riêng của từng người, từng gia đình, từng cộng đồng nhỏ hơn.

Bên cạnh sự điều hành của chính quyền đô thị với những quy tắc, luật lệ phù hợp sinh hoạt và vận hành của đô thị, các tổ chức cộng đồng xã hội cần được tạo điều kiện để phát huy trách nhiệm của mình với sự phát triển của đô thị. Đây là điều kiện quan trọng để đô thị phát triển bền vững. Qua hàng trăm năm, lối sống và văn hóa đô thị được hình thành.

Tuy nhiên, khi đô thị có nhiều biến động như sự đột biến về cơ cấu và số lượng dân cư trong một thời gian ngắn thì không kịp “di truyền” và củng cố lối sống thị dân và văn hóa đô thị. Vì vậy, giữ đô thị ổn định về dân cư, nhất là khu vực trung tâm, tránh những xáo trộn lớn gây bất ổn định về tâm lý, lối sống, văn hoá… chính là một trong những phương cách gìn giữ đặc trưng văn hoá đô thị. Như vậy, thị dân mới có thể tích luỹ những hiểu biết về văn hoá, từ đó biết tự hào và bảo tồn văn hoá đô thị.

Có như vậy, mỗi đô thị mới hình thành bản sắc và “thương hiệu” riêng của mình.

TS Nguyễn Thị Hậu

Tin đọc nhiều

Thời gian ở Angkor Trong khoảnh khắc tôi chợt ngộ ra một điều vô cùng giản dị:...
Trường Sa 1988: Không nổ súng trước nhưng phải nổ súng 30 năm sau sự kiện Gạc Ma. Chúng tôi trích đăng một phần bài...
Sự vô thức của đám đông Đám đông bị chính những tình cảm mãnh liệt của họ kích thích...
Những nạn nhân của kì thi Ai sẽ trả lại cơ hội cho những thí sinh nhà nghèo, học hành...